newportal.moy.su

Қырық қыз(To'rtinshi bo'lim)

Taker14 — Fri, 13 Feb 2015 13:35:45 GMT

Алқысса кеўил хошлайық, Дәми жоқ жерин таслайық, Бирин-бирине қоспайық, Жасырын сырын ашайық, Сол заманда көп болған, Дуўагей менен сасайық, Қойын баққан Буўрабайдың, Шалабайдан сөз баслайық, Алдаўшының кең заманы, Орын алған ҳәр жерде, Өтирикшиниң ҳамалы, Тастай қамал қараңғы, Қаласы ҳәм жабаны. Дизесин жаўып баспаған, Ийниндеги шапаны, Гүлайымға ашық болды, Буўрабайдай байыңның, Қарсақлы таўда қой баққан, Шалабай деген шопаны, Ерки болмаған қысы-жаз, Байдың оған пайдасы аз. Еки аяқлы адамға, Сөйлесиўге жүдә саз. Сөз айтады жантассаң, Жанлыға жүдә жағымпаз, Атын сорасаң Шалабай, Көзи қыйсық, кийме таз, Гүлайымды алыўға, Ақыл ойлап етти ўаз. Еки ийнин жалмаған, Он жыл удай қой бағып, Буўрабайдай байыңнан, Бес тийин ҳақы алмаған, Қырман алып жер егип, Қабы дәнге толмаған, Он еки жылғы талабы, Жалғыз ылақ болмаған, Талабы бир оңбаған, Түрли ақыл ойланып, Гүлайымды алыўға, Ҳәр түрли ҳийле торлаған, Қарақшы ийттей жалақлап, Тумлы-тусын қармады, Талап етти ҳәр жақтан, Түрли ҳийле қурыўға, Ҳеш бир жасқа табалмай. Қасына жақын барыўға, Утылмайды қуў тазың, Тилге келсе қарыўға. Үлги салды ҳәр жақтан, Қорғанына дарыўға, Өлгейлиден шын ашық, Гүлайымдай сулыўға, Аш бүркиттей шабынды, Дийдарына қаныўға, Гедейдиң бағы байланып, Дәлил оқыды торланып, Гүлайымға барыўдың, Ҳәмелин таппай ойланып, Гә түргелип, гә жатады, Силеси әбден қатады, Даланы басқа көтерип, Шалабай дәртин айтады: Кетип тур жаман қолайым, Келмес пе есиз оңайық, Шын ашықпан сыртыңнан, Инсап бергей Гүлайым. Он бес жыл бақтым малыңды, Бир сорамадың ҳалымды, Шын ашықпан жолыңа, Бағыш еттим жанымды, Он бес жыл бақтым қойыңды, Шадландым көрип бойыңды, Шынымды айтып хат жазсам, Жиберемисең ойыңды. Ҳайранман таппай жолыңды, Төкпес едим мен толыңды, Шын ашықпан озалдан, Бир услатсаң қолыңды, Сени аламан келсе қолдан, Шықпас едим әдил жолдан, Берман қара Гүлайым қыз, Ашықпан саған озалдан, Ойыңа ал мениң жайым, Тайынлайман үлес пайың, Айтып болдым сөзимди, Инсап бергей қудайың. Алқысса айтқан менен баталмады, Жантасып сәз қаталмады, Туўры барып Гүлайымға, Ашықлығын айта алмады, Буның сырын бир нешшелер, Гүлайымға хабарлады. Қойын жуўып ағын суўға, Семиреди уллы дуўға, Таланып ҳәр түрли жаўға, Қойын жайып кең жайлаўға, Көбинесе мәкан етти, Шалабай Қарсақлы таўға, Қой қамаған қорасына, Тақан салып дорбасына, Қуртлар ойнап таз басында, Өгиз жегип арбасына, Қосын тигип жар басына, Көбинесе арпа тақан, Ишетуғыны асына, Қойын топлап отыр еди, Бәлент таўдың жамбасына, Қарап турып қойы үркип, Саўда түсти басына, Ырғып турып қуў тазша, Нәзер салды жан-жағына, Бир әжайып жалғыз адам, Ат қойып келди қасына, Зәрре жаны қалмады, Жылай берди қуў тазша, Налыс қылып алласына. Қәдди бойы қалтырап, Еки қолы жағасында, Қорыққанынан бас урып, Табынады ағасына, Шаң мәзгили қуў тазша, Жүрегин басып, нәзер салды, Батырдың пешанасына, Аңлай, аңлай қараса, Еки ийини қапыдай, Ашыўы бораған қардай, Келбетине қарасаң, Мысалы жараған нардай, Жудырығы тоқпақтай, Айбатын оның көргенде, Арыслан да қорыққандай Қарсыласқан душпанды, Қазық қылып қаққандай, Көзлери бар гәўҳардай, Айшылық жолды аңлаған, Қанат қаққан суңқардай, Тасқа тийсе от шығар, Туяқлары жаўҳардай, Қайшыланған қулағы, Астында бар қара аты, Рахиш пенен тулпардай, Кеўлинде ярдың дағы, Мысал жигирма бестиң шағы. Қайсы журтта жасаған, Қандай мәрттиң зүрияды, Әлий минген Дүлдүлдей, Астында Қара тулпары, Белине шынжыр байлаған, Гәўҳардай көзи жайнаған. Ашыўланса денеси, Қорғасындай қайнаған, Менмен деген батырдың, Желкесин қыймай қоймаған, Пирден шарап ишкендей, Илаҳидан пишкендей, Шийе қылып байласаң, Шеп қолы менен шашқандай, Дарға асқан гүналыны, Бир аўыз сөзи кескендей, Айбат етип умтылса, Таўдың тасын тескендей, Батырды көрип қуў тазша, Аттан жерге таслады, Сол батырға жалынып, Қуўқыл сөзин баслады: Тарылтып жаҳан аламын, Сорап пайдалы талабын, Қол қаўсырып батырға, Берди тәңири сәлемин, «Бахыт қус қонбай басыма, Емин-еркин шаш шықпай, Қурт ийелеп басыма, Бийжай ўақта дус келдиң, Ат ойнатып жан аға, Келе қалдың қасыма, Ишиңде көп намыс-арың, Турқына ылайық тулпарың, Ҳасылыңнан хабар бер, Қайсы журттың қайсарысаң, Белиңе садақ орадың, Шопаннан сен жан сорадың, Қайсы журттың қайсарысаң. Сөйлей бер мақсет-мурадың Дус келдиң қыя майданда, Көрмедим сизди ҳеш жайда Ийнинде бар жаў-қуралың, Ағажан мәканың қайда? Бул елде жоқ теңи-тайын. Сазланыпсаң қурал-сайың, Қандай жаўға баратырсаң, Қайда болур мәкан жайың? Шопанман он жыл толғаны, Жоқдур сезимниң ялғаны, Айтың аға мақсетиңди, Болдың қай журттың палўаны? Ақыл берсең мен әрейин, Мен шөпшегиңди терейин, Келеғалдың ат ойнатып, Болсаң қой сойып берейин, Ядқа салып қыйлы қалды, Батырға қәўендер болды, Шыннан қәдирдан болып, Батырдың кеўлин алды. Шопанның қуўқылын билип, Батыр қорқылдап күлди, Ойласа гәптен утылды, Минген аты шаппады, Батырға сапар жақпады, Дәлил айтпай кетиўди, Батыр ылайық таппады. Сөзден батыр утылып, Шопанға сөзин баслады: «Сен әжайып көрдиң мениң түримди, Айтпасам болмады ишки сырымды, Шопан жора түсиндирип айтайын, Әўел баста шыққан жерим Қырымды, Залым қалмақ ат салып, постырғанды елимди, Тум-тустан салып пәнжесин қайыстырды белимди, Түни-күни ат шаўып төктим маңлай теримди, Әйне үш жыл толғаны алмадым аттан еримди. Жаўдан қорғап келемен Ноғайлыдай елимди, Қайда барса елатым кейинине еремен, Басына күн туўғанда көмегимди беремен, Шыққан жерим сорасаң мен Қырым келемен. Елим ушын аянбай тулпарымды желемен. Бастан өткердим сыранды, Қоллайман өзимниң уранды, Халықтың жаўына қарсы, Жолым мениң гүзарды, Жердиң ҳәддин билмеймен, Танымайман булманды, Қарсыласып сөйлесип, Көргеним жоқ бир жанды, Түрли байлық, жериң шалғыя Әлемде дабылым, даңқым, Талабым халықтың батыры. Танымайман ел-халқыңды, Айтпайман ялған озалдан, Сапар тартқан мен алыстан Саркопты излеп киятырман, Атымды сорасаң Қыранды. Тутыныпты таң қалғандай салтанат, Пешенесин ядта туттым атма-ат, Қырық күн болды журегиме шер салды, Түсиме енип таң қалғандай перийзат. Бир көргенде дозақ оты өшкендей, Жүзин көрип қандым шарап ишкендей, Қырық күн болды түсиме енип бир сулыў, Ашық болдым шийрин жаннан кешкендей, Бир жағым Асқардур, бир жағым Балқан, Пешенеси мениң ақылым алған, Әжайып бир сулыў түсиме енип Таппадым дүньяны етип тас-талқан. Қылышымды өткир қылып тапладым, Қайда бар деп сулыў қызды жақладым, Қырық күн болды ат белине мингели Талқан етип ҳеш бир жерден таппадым. Өзиңдей мәрт алар мәртлердиң арын, Дүньяда сол болды мениң қардарым, Соны билсең екеўимиз дос болайық, Көрсең, билсең айтың қәне хабарын. Билсең сениң кейиниңе ерейин, Барлығынан сени зыят көрейин, Сол сулыўдың маған жолын силтесең, Не мақсетиң болса соны берейин. Алқысса сөзди еситип, Аңлады оны қуўқылын, Ақылын ҳайран етеди, Ойлап көрсе салмағы, Сүйегинен өтеди, Не қыларын биле алмай, Дәрти алдына үдеди, Айқасарға шама жоқ, Таз қыйналды, жүдеди, Жипектен нәзик торқады, Ойлап тазын қараса, Дәрти ғаўлап артады, Атысарға қарсыласып, Батырлыққа шорқады, Гәптиң салмағы басып, Қалтырап қатты қорқады, «Ашықпан» деген сөзлери, Найзадан бетер батады, «Көрсет» деген ўағында, Шыбын жаны шарқ етип, Шығып кете жазлады. Гүлайымды жасырып, Алдына пана тартады. Батырға қарап қуўқыл таз, Мынадай сөз айтады: «Ар-намысқа болар аға кеўлиң жоқ, Қараңғылық думан алдыңыз туйық, Айтқан сөзим айып көрме жан аға. Бизиң халықта ол айтқаның сирә жоқ, Саў демейди түске кеўил бергенди, Шайтан иси түсиңизге киргенди, Түс — түлкиниң боғы деген ақыл бар. Жинли деймиз ондай сөзге ергенди. Сулыўдың қызығы ҳәммеге айық, Сөзиңиз кетпесин халыққа жайылып, Ол айтқаның бизиң елде сирә жоқ, Түриңизге болмас ол сөз ылайық. Жан-жаққа ат шаўып сен ҳарып-талма, Ондай сөзди бизиң халыққа салма, Ермек болып халыққа күлки боларсаң. Нағайбыл излеп жолыңнан қалма. Ашылған бағыңның гүли солмасын, Жария боп бизиң елге толмасын, Түсиңди айтып халыққа әўере болма, Күлисип халайық ермек қылмасын. Қыз баланың жүретуғын жолы тар, Оны айтып тегип жүрме намыс-ар, Оны излеп ҳасла әўере болма, Түс — түлкиниң боғы деген ақыл бар. Иш-тысың толмасын намыс пенен арға, Тығыпсаң өзиңди айдап кеп тарға, Ол айтқан қыз бизиң елде сирә жоқ. Болмасын пикириң халыққа жария. Шер салмағыл жүрегиңниң отына, Уят сөз қарамас пуллы-мутына, Ондай қызлар бизиң елде сирә жоқ, Егленбестен қайта берин журтыңа. Алқысса соны еситип, Излеп келген батырдың, Зығырданы қайнады, Өзли-өзинен уялып, Көзи оттай жайнады, Шамырқанып шатнайып, Белин беккем байлады, Дизден қайтып жүреги, Өлимге өзин арнады, Таздың айтқан сөзлери, Ишин өсип қарнады. Үдете алмай кәспи-кәрин, Тазша төгип намыс-арын, Талақ етти турған жерден, Излеп жүрген қарыйдарын, Умыттырды қуў тазша, Сағынышлы сәўер ярын, Излемеске қәсем айтты, Атының басын тартты, Әрману-шерин молайтты. Батыр аңқаў ер ладан, Инанып таздың сөзине, Жүдә ырайынан қайтты, Таздың сөзин ырас деп, Әбден кеўлин тартты, Шуғылдың сөзине инанып, Ашыў менен атланып, Батыр анқаў ер ладан, Сол жерден изине қайтты Алқысса сөз тазшадан басланады. Қызыл тилин жалдады, Гүлайымға қарыйдарды, Соныңдай қылып алдады. Батырдың кеўлин билди, Қайтып кеткенин, Зейнине илди, Ушып-ушып қуўанып, Ғарқылдап күлди. Батыр қайтып кеткен соң, Мынадай ойға келди: Ишалла тағала, Ҳийлемди жүдә асырдым, Арасына суў қуйып, Берекетин қашырдым, Шын ашығынан, Гүлайымды алжастырдым, Ойлап турсам, Үлкен тасқа шаптым, Ашық едим озалдан, Бар ғайратым салайын, Гүлайымдай сулыўдың, Қорғанына барайын, Сулыў қызға көз шарлап, Дийдарына тояйын, Ашық едим озалдан, Жаңа таптым қолайын, Биймезгил ўақта жатқанда, Барып шаўқым салайын. Қәҳәр етип өлсем де, Әмирге ырза болайын, Қарсыласып гәплессе, Шын кеўилим айтайын. Бас кеспек бар, Тил кеспек жоқ, Иштен дебдиў шығарайын. Алдыма тутып батырды, Бир бағымды сынайын, Түрли себеп табылды, Жаман көрсем сылайын, Дәлиллеп сол батырды, Сөзин айтып қутылайын, Әңгимениң аяғын. Сондай қылып шешеди, Енеғардың тазының, Кеўли кем-кем өседи, Қарамай өз ҳалына, Қарамастан алдына, Бағып жүрген малына, Жолға түсти қуў тазың, Таяғын алып қолына, Узақ еди арасы, Жете алмады жолына, Ашықлықтың дәртинен, Егеў түсип жанына, Түниң менен тоңқайып, Тоңып шықты қыраўға, Адам таппай биймезгил, Жөн-жосақ ақыл сораўға, Талап етти қуў тазың, «Қырық қыз» деген қалаға, Ашылмаған лалаға, Сыйынып аллаталаға, Таң жақынлап келгенде, Тайын болды қуў тазша, «Қырық қыз» атлы қалаға. Сер салып еки жағына, Шер салып көңил дағына. Кирди дейди қуў тазша, Гүлайымның бағына, Алқысса Гүлайым, Тутынып теңинен шайын, Түсинде көрген ашықтың, Жолын тосып күн сайын, Бедеў аттай бой таслап, Шығып майданға ҳәрдайым. Аш жолбарыстай шабынып, Оттай бағры қамылып, Түрли ҳасыл тағынып, Түсинде көрген жигитин, Төсегинде сағынып, Жаратқанға зар жылап, Ғайыбына бағынып, Жанлы жанға билдирмей, Тәўекел сырттан табынып, Жатыр еди отаўда. Ҳасыл парша жамылып, Тусына барды қуўқыл таз, Қарақшы ийттей аңлып, Асырылып түсти қорғаннан. Батыр қусап лап урып, Не айтады қуў тазша, Хабарлас деп бақырып: Бәлент дағларда барды тас, Көзимнен аққан қанлы жас, Алыс жолдан келгенмен, Гүлайым шығып хабарлас. Әнар болды ма әлўаның, Бес жыл өтти арадан, Сағынып интизар болғаның, Гүлайым шығып хабарлас, Келди баҳадыр палўаның. Сенсең мениң интизарым, Батырлықдур кәспи-кәрим, Түсиңизге кеўил берген, Келди излеп сәўер ярын. Сонда қыздың жеңгеси. Буған қарап сөйлейди: Биймезгил ярым ақшамда, Не қылып жүрсиз булманда, Хабарласар адам жоқ, Келерсең таңлар атқанда, Бул ўақта бийкешим турмайды Биймезгил кеўил бурмайды, Уйқысын бузба аўлақ қаш, Сөзиңе қулақ салмайды; Сонда тазың сөйлейди: «Оят жеңгежан қызыңды, Айтайын мәнили сөзимди, Узақ жолдан излеп келдим, Көрмеге арыў жүзиңди. Таймағай бастан дәўраның, Ишимде көпдур әрманым, Көрсет ҳә жеңге қызыңды, Тарқасын шерим, қумарым, Жеңгеси сонда сөйлейди: Дәрья киби толып-таспа, Қызымның абыройын шашпа, Әсте-әсте, неткен жансаң, Халықты аяққа баспа, Гүмансыз байлайды қолыңды Талқанлар сениң жолыңды. Менменлик етип сөйлеме, Бәнт етер қызым қолыңды. Тазша сонда сөйлейди: Сөзинен муның сескенди, Шыбын жаннан кешкенди Қызыңды оят жеңгежан, Билерсең мени көрискенде. Шыннан кеўил жибергени, Бағыңда бирге жүргени, Оят ҳа жеңге қызыңды, Келди түсинде көргени. Алқысса сонда Гүлайым, Нешшени естен тандырып, Керегин елден алдырып, Көргенниң мийрин қандырып Талайдың ишин жандырып, Гүлайымдай перийзат, Жатыр еди арқайын. Қулақ салса жеңгеси, Теңселдирген қалың желди. Дабылынан жер теңселди. Майданнан сондай сес келди, Шийрин жаны сескенди, Гүлайымдай сулыўдың, Жеңгеси қасына келди. Ырайынан қайтады, Қуўанышын молайтады, Аты шыққан атақлы, Батыр дийип ойлады, Алды-артын барлады, Бийжай шыққан даўыстың Түр-бийнесин айтады: Аңғармадым ғаррысына, жасына, Шақ келе алмас ҳешким өлшеў тасына, Уйқыңды аш, тур жайыңнан әдиўлим, Бир баҳадыр келди ҳәзир қасыңа. Сағынып болыпты жүрек-бағры қан, Буннан былай жүдә мүшкилиң аңсан, Бир қайсар келип тур атыңды сорап, Шық майданға көринис бер бийкешжан. Табылмас сөзинен қәте бир ялған. Ашықлықтан ишлерине дәрт толған, Тезирек тур бийкешжан айып болмасын, Излеп келди сени атақлы палўан. Айтқан гәпи түрли тымсал аңлатыр, Пешенеси көргенлерди таңлатыр, Есигиңде жер тепсинип турыпты, Қыял етсем таң қалғандай бир батыр. Ойласам көринбес кеўлиниң хошы, Айрылды сөзинен айбаты, йошы, Есигине ат ойнатып келип тур. Қыял етсең сениң айрылмас досың. Kөринип тур айбатынан менмени, Адам деп көзине илмеди мени, Узақ жерден келген атыңды сорап, Жүдә ықлас пенен сорайды сени, Кеўили шалқыған аламды орап, Көрсетпеди түрин бир туўры қарап, Тур жайыңнан көринис бер бийкешжан, Бир палўан келип тур атыңды сорап. Мәрт жигитлер минген атын тусаған, Сөз салмағы саған жүдә босанған. Түр-бийнесин көре алмадым анықлап, Сөз тымсалы аса батыр қусаған. Тум-тусына жаў қуралын тағынған, Ақ гиреўке, ақ саўытын жамылған, Атыңызды сорап батыр келип тур. Дийдарыңды сениң аса сағынған. Не болса да түрин көрген пайдады. Көринди ишинде әрманлы дағы, Анаў-мынаў адам емес ойласам, Бассынғандай әжайып сөз айтады, Алқысса айтып жеңгеси, Саз даўысқа салады, Гүлайымдай перийзатың, Жүдә мийри қанады. Жас жүреги дүрсилдеп, Жаны қурбан болады, Ашықлықтың ҳәсери, Кеўлине дәрт салады, Сөз мәнисин шеше алмай, Кеўли ҳайран болады, Қуўанышлы кеўлине, Асығыслық салады, Ғайыбана батырды, Көрген еди түсинде, Ядына соны алады, Тилек тилеп алладан, Сол шығар деп ойлады, Ашықлықтың дағына, Жүреги оттай қайнады, Қуўанышқа шыдамай, Шашырап жайдан турады, Ҳәўес болып көрмеге, Жүзи гүлдей жайнады. Талдай бойын бурады, Қара шашын тарады, Ара берип өзине, Сүрме жағып көзине. Тал итыбықтай таўланып, Аўзынан шыққан демлери, Сары алтындай пуўланып, Қалың питкен қара шаш, Мойнына оралып, Сымдай беллери буралып, Кеше-күндиз аҳ урып, Шын ашығын ядына алып, Кеўлине қыйлы қал салып, Отаўда турып керилип, Не айтады екен Гүлайым, Ол майданға сүрен салып: Ат шаўып арқасы қозған, Сағынышта мойнын созған, Айтың аты-жөниңди, Кимсең уйқымды бузған. Аңламай оңлы-солыңды, Сермеп буншама қолыңды, Не себеп келген адамсаң, Айтың аты-жөниңди. Жырақ едим жаман аттан, Тынбай бедеў атын шапқан. Айтың аты-жөниңди, Кимсең маған қустай қапқан. Төкпеңиз бизден намыс-ар, Болып жүрмеңиз гүнакар, Кимсең уйқымды бузған, Ҳасылыңнан берип хабар. Мазалы сөзиңди молайт, Белгили мақсетиңди айт, Биймезгил ўақ неге келдиң, Ким болсаң да кейниңе қайт. Бир нышан бар ғой өзиңде, Айтың мазалы сөзиңди, Ермек қылып жүрген болсаң Оярман еки көзиңди. Баўырыңды тилдирермен, Үш ағашқа илдирермен, Сөзлериңнен ялған шықса, Азап берип өлтирермен. Шыдамайман ойыныңа, Қанлар толар қойынына, Ермек қылып турған болсаң, Арқан түсер мойыныңа. Жарақ алыпсаң қолыңа, Кесек таслама жолыма, Арт жағың күшли болмаса, Түсе бер келген жолыңа. Қайғы түспесин басыңа, Ғарға қонбасын лашыңа, Сүйгеним болсаң иркилмей, Неге келмейсең қасыма. Анық болсаң бизге қардар, Өзиң болсаң елге сәрдар, Иркилмей неге келмейсең, Шыннан болсаң бизге қардар. Алқысса еситип буны қуў тазын, Кеўилин жүдә тасырып, Қуўқыллығын асырып, Оқыранып күледи, Аяғы бирден жер илип, Айтылған сөзге ерип, Нар текедей керилип, Тәўекелге бел байлап, Кеўили аламды жайлап, Сөзлеринен мәни аңлап, Бай улындай байпаңлап, Ийтелгидей жайтаңлап, Майданға шықты Гүлайым, Ашықтың хабарын аңлап. Қара шашын тарады, Нар түйедей жарады, Гүлайымдай перийзат, Тумлы-тусқа қарады, Келисип турған қаяғы, Қолында тал таяғы, Қызыл шақа қол-аяғы, Ашыўланып Гүлайым, Жойтты кеўилди баяғы, Аты мәлим ҳәммеге, Қой баққан белли саяғы. Аңлай-аңлай қарады, Жоқты сирә уйқасы, Жайлаўдан кеткен жағасы, Жоқ қәўендер ағасы, Майқабақтай жалтырап, Жумыры кийген таз басы, Күни менен сол екен, Жер теңселткен сазасы, Сүйенип тур ағашқа, Қуў тазшаны көреди, Пикирине түсинип, Гүлайымдай перийзат, Мыйығын тартып күледи. Гүлайымға қарсылап, Таз қушағын кереди, Қол қаўсырып сулыўға, Тәңир сәлем береди. Гүлайымға көз шарлап, Қәдди муздай ерийди, Дийдарына берилип, Қайта-қайта қарады, Сулыўдың айдай жүзине. Жүдә мийри қанады, Сулыўлығы соншелли. Ақыл-есин алады, Бийҳуш болып тазшаң. Ерки кетип талады, Бүл дүньяға шыққанына, Тазың ырза болады. Гүлайымдай перийзат, Сырына жүдә қанады. Асқан бир ақыл данасаң, Сөз тымсалына қарасам, Қулақ салың Гүлайым, Меннен саўал сорасаң, Гүлайым сонда сөйледи: Қандай күшке исенесең, Рухсатсыз биймезгил, Қалама неге киресең деп Таздан саўал сорады, Сер салып еки жағына, Ким түсинбес ығламыңа. Шаўқым салып биймезгил, Не деп кирдиң бағыма. Еситип оны қуў тазша, Айтарға белли дәлил аз, Дәлил торлап жүдә саз, Қутыла алмады алғәрез, Қызлар тутып анталап, Тумлы-тустан қамалап, Тум-тусынан сабалап, Айтарына дәлил жоқ, Қәдди бойы қалтырап, Шаш шықпаған таз басы, Майқабақтай жалтырап, Батыр қыранды паналап, Түрли жақтан дәлил қурап, Келген жумысын жайлап, Гүлайымды алдап-арбап, Тазша не айтып турғаны: Басыма түсирдиң ҳәр түрли саўда. Қойымды ийирдим Қарсақлы таўға. Алып келдим атақлы батырдың сөзин, Гүлайым тилеймен жанымды саўға. Отыр едим Қарсақлының басында, Таң қалғандай Қара тулпар астында, Қосық айтып Гүлайым деп аҳ урып, Атақлы бир батыр келди қасыма. Әлий менен Гарўешипниң ураны, Мыңға тай келгендей ат пенен қуралы Ат ойнатып саўда салып басыма. Тезден айт деп Гүлайымның хабарын. Лақабың сорады меннен атма-ат, Пешенеси Әлий шерден де зыят. Нала шекип сыртыңыздан интизар. Қайда болур Гүлайымдай перийзат. Ғайыбана бағшаңыздан гүл терипти. Даңқынды еситип жанын берипти. Сениң ашықлығың сулыўлық бейнен. Алты ай бурын түсине аян берипти. Ашық болып сыртыңыздан бағры қан, Қосылсаң болады мүшкилиң аңсан, Алыс жолдан излеп келди бир батыр, Көриў ушын жолыңызда сергиздан. Сениң ашықлығың ақылын алған. Яр жолында болып бир жаны қурбан, Гүлайымға барып кел деп жиберди, Излеп келди сени атақлы палўан. Батырлық бейнесин түринен танып, Сөйлестим анықлап түрине қанып, Келип едим сеннен сүйинши алмаға, Атақлы батырдың сәлемин алып. Аңламадым елдиң жақын-қашығын, Жолыңызда қурбан әйлепти басын, Жолына етсеңиз жанымды саўға, Қорқытып жиберди мени ашығын. Қорққанымнан өзим соқлықтым жарға, Сени пана билип қамалдым тарға, Қуўаныш пенен сениң бағыңа кирдим, Гүлайымжан гә жарылқа, гә қарға. Көк тулпарын салтанат пенен желеди, Көрсең қурбан жолларына өледи, Керек болса әнжамың же Гүлайым, Ертең биреў бағыңызға келеди. Алқысса Гүлайым арыў буны еситип, Ойлап көрип мақул сөзге не қарыў. Ҳаслы нашар, шашы узын, Қуўанышқа жайлады, Жолына өзин сайлады, Жақсы сөзге семирип, Белин толтырып байлады, Енағардың тазшасы, Ялған сөз бенен байлады. Қуўаныш кернеп денесин, Ашылған гүлдей жайнады, Ҳәр нәрсе салып есине, Түсинбей ерте-кешине, Таңланып пешенесине, Онбес күн өтти арадан, Таң қалғандай бир батыр, Енген еди түсине, Жуп үстине жуп болды, Сол шығар деп ойлады. Ҳаслы нашар алдағанға инанып Тазды азат әйледи. Тазша қыздың сөзин барлап, Мейри қанып көз шарлап, Өтирик хабарды жарлап, Алдынан зорға қутылды, Қайтты қойына қарап, Сөзди Гүлайымнан еситиң, Ылайықлы бир яр еди, деп, Ат басындай әрманы, Қуўаныш хабар еситип, Ышқынып тур шыбын жаны, Атландырып қырық қызды, Тумлы-тусқа арнады, Ашықтан хабар еситип, Жүректиң оты қайнады, Қолын күтип асығып, Жан-жағына қарады, Ара берип өзине, Сүрме жағып көзине, Ярға өзин қолайлады Сескенип дабыл даңқынан, Жандар өте алмай қасынан, Ярдың жолына қарап, Барлық ис шықты ядынан. Күтине берсин Гүлайым, Тазшадан сөз баслайық, Ишине сыймады әрманы, Жантасалмай Гүлайымға, Кетти диңке-дәрманы, Малға жығып алыўға, Жетпейди қуўат-пәрманы, Тумлы-тустан көбейип, Гүлайым қыздың қардары, Сабап, қуўып салса да, Ашықлығын қоймады, Гүлайымды алыўға, Түрли ҳәмел торлады.

Қырық қыз(U'shinshi bo'lim)

Taker14 — Fri, 13 Feb 2015 13:34:45 GMT

Алқысса сөзди еситиң, Белине қамар ораған, Аш бөридей жалақлап, Жән-жағына қараған, Хорезмниң қоласты, Қатты қысып сораған, Саўал сорап шыбын жаннан, Әйне сексен жасында. Сөз еситиң Ўайсан ханнан, Көзлеринен от шашып, Тилин кесе шайнаған, Жеткенлер менен урысып, Әбден соры қайнаған. Әйне сексен жасында, Белине қылыш байлаған, Аш-жарлыны қорқытып, Қойдай қылып айдаған, Уятсыз жүдә қара бет, Ишсе қанға тоймаған, Мал орнына қумартып, Адамнан басқа соймаған, Жарлы менен гедейди, Қоян киби аўлаған, Жантасып кетсең қасына, Бәлеси оттай ғаўлаған, Тели менен тентектиң, Қулағын қатты таўлаған, Гедей халқын күнбе-күн, Ҳүжим жасап жаўлаған, Зейнине тийгенди, Жоңышқадай баўлаған, Келамылла сөзине, Ҳәргиз қулақ салмаған, Аш-жарлыны адам деп, Ҳеш есапқа алмаған, Аўыз салып тум-тусына, Еки ийнин жалмаған, Етип жүрген ислери, Ҳеш бир нырққа сыймаған, Сексен жасына толғанша, Тартып лепсин тыймаған, Жүдә гөрқаў, лепсиқаў, Ондай залым болмаған, Геллеси бар тандырдай, Сақалы узын селпийген, Мурты жайын қармақтай, Аўзын көрсең ләпийген. Оғаш-оғаш келбетли, Кемедей мурны қайқыйған, Түр-бейнеси қап-қара, Маңлайы бар тайпайған, Сексен жасқа шықса да, Өзин жасқа арнаған, Көбик шашып аўзынан, Көпек ийттей ҳарлаған, Есик-төрди көрмейди, Белине қылыш байлаған, Сексен жасы толса да, Нашар деп соры қайнаған, Нан бергенди қаст етип, Көп жаманлық ойлаған, Қайым келсе ҳәр жерде, Қызынан да таймаған, Ойлағаны жаманлық, Сескенбейди алладан, Дүнья менен мал көрсе, Тайынбайды олладан, Толып қайнап қазаны, Үйинен адам тоймаған, Атын ким деп сорасаң, Хорезмде Ўайсан хан, Ашық болып сыртынан, Гүлайымдай сулыўға, Мақсетли сөзин арнаған. Қайта-қайта хат жоллап, Изинен сирә қалмаған, Түрин көрсең өртеңдей, Билмейди қудай қарғаған, Гүлайымдай перийзат, Тилегин қабыл алмаған, Қайтыўшыға хат жазып, Гүлайымдай перийзат, Түрли жуўап торлаған. Бул дүньяны соңғы пәти, Ер болсаң жолыңды таны, Ашық болсаң Гүлайымға, Қулақ сал Хорезм ханы. Сөзимниң салмағын ойлан, Айнымаңыз туўры жолдан, Қазығыма әкеп байла, Жүйрик жигирма бес ғунан. Дүгиссем деп жүдә қуштар, Соңын ойла ақыл дослар, Қазығыма әкеп байла, Жигирма бес дөнен қошқар. Ақыл болсаң соңын қайғыр, Минип шапқан қурышың қанар. Қазығыма әкеп байлаң, Ер абзаллы отыз айғыр. Босаға бәлент бир боз орда, Жеткергендей мықлы зорға, Жарасық алтын аршаға, Бөз тең болмайды паршаға, Аўға жығып таярлансын, Алғырпаздан қырық қаршыға. Ҳәжети табылады мут, Мәнисин аңлап ядта тут, Гүлайымға қумар болсаң, Таярла қырық қыран бүркит. Алды бәлент, жоллары тар, Бермеңиз қолдан намыс-ар, Бизиң ушын таярласын, Керек елли қара нар. Бежерилген жолы тақта, Ылайықлы бизиң бағқа, Қазығына бек байласын, Әкелип алтмыш ақта. Сол айтқанды жыйнап тақла, Бәрине сал беккем ноқта, Әкеп соларды байласаң, Жолында биз турмыз таққа. Аржағында бар ма — жоқ па, Билсең соның менен тоқта, Асаўына ноқта салып, Аржағына бизге оқла. Мениң қалың малым солды, Соны тапсаң баҳам толды, Соны әкеп қолға берсең, Аржағы саған кең жолды. Халыққа болсын жария, Ойлансын жетик қария, Соны тақлап болғаннан соң, Аржағына өзиңди арна. Алқысса соны айтып Гүлайым Халықтан асқан ақыл дана, Ишлеринен күйип-жана, Астар байлап сөзлер жазып, Жәрдем берсин ата-ана, Түсиндирип дара-дара, Қалың айтты үш жүз қара, Гүлайым сөзлерине барбаз байлап, Хат қайтарды ханға арнап, Әне хан ақылгөйлерин жыйнап, Гүлайымнан хат келди, Оқып бериң халыққа жарлап, Бүркит пенен қаршығасын, Айғыр менен ақтасын, Қошқар менен қара нарын, Оқып берди зарлатып. Ўайсан хан сонда қуўанды, Жәми жүз қараға жетпейди, Оның несине қыйналаман, Ерте бастан ойланайын, Салтанат тутып барайын, Айдап берип қалың малын, Сулыў қызға яр болайын, Деп ҳәмелдарларын жыйнап, Асығыста атланбақ болды, Аш жолбарыстай ақырды, Ҳәмелдарларын шақырды, Шынтық ўәзир деген ақылгөй Гәп мәнисин аңлап, ханға қарап, Тақсыр, ханым, бир сөзлер бар, Айтпаға баталмаймыз деди, Бир қасық қанымыздан кешсең, Айтып берейик деди. Айт — кештим деди хан. Бул айтқан қалыңы сизге Үлкен сын екен, деди ўәзир, Көринип тур қара, ағы. Салыпты кеўлиңе дағы. Таллап-таллап шешсеңиз, Мынадай гәптиң тымсалы: Өтипти өмириңиз бир талай, Есаплап көрсем бир мың ай, Жигирма жаста адамзат, Секирген тай ғунандай, Өкиниште өттиң бе, Сонда пайыңды ала алмай, Деген гәптиң тымсалы, Кеўлиң мысал ушқан қустай, Қыз қыдырып күн-түн удай, Жигирма бесте адамзат, Қумарытар қошқардай, Бунда босқа өтипсең, Кеўлиңниң дәрти табылмай, Деген сөздиң тымсалы, Тилегиңди берип қудай, Жуўырып желер яр деп удай, Жигирма бес — отызда, Кеўлиң қыран суңқардай, Қайда қалдың сол ўақта, Қумар шериң тарқамай, Деген сөздиң тымсалы. Қырда, ерге атың шаппай, Қатарыңа қустай қаппай, Отыз бесте адамзат, Ертлеўли айғыр аттай, Қайда қалдың дегени, Сол ўақта мийриңиз қанбай, Деген сөздиң тымсалы. Жоны толар жедел рухқа, Шығады сөзлери нырққа, Қаршығадай қанат қағып, Жигит жуўырып желер қырықта, Бунда мийириң қанбаған ба, Деген сөздиң тымсалы. Қәҳәрленер жаўынлы жут, Жалын шашып бир жанған от, Қырық бес жаста адамзат, Мысалы бир қыран бүркит, Бунда мийириң қанбаған ба, Деген сөздиң тымсалы. Тасып-толып қайтты қәҳәр, Саратан менен өтти бәҳәр, Елли жаста адамзат, Мысалы жүкли қара нар, Жасың толды дегени, Ойласаң сөздиң тымсалы. Шүкир әйле ығбал баққа, Нәзер салмаңыз жан-жаққа, Алпыс жаста адамзат, Тымсалы бир ақта, «Шүкир ет» деген тымсалы. Сабыр әйле тоқта, тоқта, Сораса жетмиш ноқта, Өз өзиңди ноқталап, Сыйынсаң бойма бәрҳаққа. Жасың жетписке жетти, Деген сөздиң тымсалы. Сораса сексен бес серке, Сәлле орап басыңа, Сыйынсаң бойма бир пирге, Сексенге шыққан саксен, Басың киреди гөрге, Деген сөздиң тымсалы. Аңла, аңла жолың таны, Сөзиңниң жоқдур жалғаны, Жасың жетти сексенге, Маған күшиң жетпейди, Деген сөздиң тымсалы. Гүлайымның сөзиниң, Сол менен тамам болғаны. Алқысса Гүлайым, Ақылға сондай бай еди, Kөрген жигит дийдарын, Қанша қапа болса да, Жүдә кеўли жай еди, Қәдирин шын билгенге, Мың кисиге тай еди, Түрин бақлап қарасаң, Он төрттен туўған ай еди, Саркоп пенен сыбайлас, Тәртиби бир, жабы бир, Шегаралас жер еди, Гүлайым менен заманлас, Бир сыбайлас еди, Ашық болып Гүлайымға, Нешшелер әрман шерледи, Халық ишинде айрықша, Аты мәлим сорлы еди, Халыққа мәлим Сайымбет, Бириниң аты Әширбай, Бириниң аты Сарыбай, Қулбай лаққы дер еди, Аты мәлим халыққа, Гүлайымның теңи еди, Сыры мәлим халыққа, Қайсарлардың бири еди, Сулыў көрсе сөз салыў, Төртеўиниң де кәри еди, Гүлайымның соңында, Әўел бастан бар еди, Яр қылғайман сени деп, Өлгейлиден қардар еди, Қупыяда сөйлесиў, Кеўилинде бар еди, Бир көрсем деп дийдарын, Кеше-күндиз зар еди, Қалайынша келтире алмай, Ат басындай әрман еди, Гүлайым деп сыйынып, Сырттан сәўер яр еди, Биринен бири қызғанып, Иши толы ар еди, Мақсетин туўры айта алмай, Айбатынан бата алмай, Гүлайымдай сулыўды, Бир көрмеге зар еди, Төртеўиниң әдети, Толы журтқа жары еди, Ашық болып Гүлайымға, Оттай бағры қамылды, Өзин өзи барламай, Сөзлеринен жаңылды, Атын айтып зар болып, Аш буўрадай сабылды, Үй-жайы жоқ саяқ деп, Жаман атлар тағылды, Ел бузыўшы ғар деген, Қара күйе жағылды, Сыр билдирмей ашықлар, Бирин бири аңлыды, Гүлайым деп аҳ урып, Тәўбе қылып табынды, Жантасалмай қасына, Сыртта жүрип сағынды. Кеше-күндиз яд етип, Аш бүркиттей шабынды, Ядыңа алсаң бизлерди, Айтқан сөзиң қабылды, Ашық болып сыртынан, Кеўли аттай шабылды. Жантасалмай қасына, Лақабына бағынды, Ҳақ яратқан бар болсаң, Гүлайым еткей ярымды, Бир көрсетсең дийдарын, Алғайсаң шыбын жанымды, Бағыш еттим жолыңа, Бир қасықтай қанымды, Бағышлайман жолыңа, Писентимде барымды, Өлгениме ырзаман, Мен яр қылсам Гүлайымды. Ишлери оттай жанады, Сулыўлығы Гүлайымның, Ақыл-есин алады, Дабылына, атына, Мынаў турған жигитлердиң, Жүдә мийри қанады. Бирин бири қутқармай, Жәмлесип басын қурады, Шынты менен табынып, Ашыққа өзин санады, Бири биринен жасырмай, Аўлақта ашықлар, Бир бирин айтады. Ҳәр қайсысы өз өзин, Гүлайымға арнады, Сыртынан зарын тартады, Маанети артады, Гүлайым деп аҳ урып, Тартыслы сөзин баслады, Гилең жарлы гедей тобы, Шегаралас шерик жабы, Гүлайымды яр тутыў, Төртеўиниң де талабы. Ышқы отына күйип-жанып, Жүзин көрсе естен танып, Лап урады майданда, Гүлайымдай сулыўды, Бир биринен қызғанып, Әшир сәрдар не дейди, Гүлайым деп зарланып: «Түссе келбетиң ойыма, Жаным қурбандур жолыңа, Гүлайым сени яр қылсам, Писентимде барымды, Сарп еткеймен тойыңа, Алтын гәўҳардан жүзигин, Болмағай мақсет үзигим, Шыбын жаным жолыңа, Гүлайым көрсем қызығын. Аўлақта басын қурады, Гүлайымның хабарын, Жолаўшыдан сорады, Соны алмай неси бар деп, Қулбай лаққы лап урады, Сарыбай олардың кеўлин барлап, Пикирин алыў ушын ортада жарлап, Аўзын бағып, жигитлердиң, аңлып, Айтқан сөзи екен сулыўды қорлап. Налыс қылып сөз айтасыз майданда, Бахтыңнан көрерсең тийисли жайда, Майданда лап урып әўере болмай. Мен турғанда сизге Гүлайым қайда? Көрген ўақта ядқа салар, Қуда берсе бахыт қонар, Ҳәлек болмаң сен жоралар, Гүлайымды дәкең алар. Көргенлик ашықлық көзимди, Сарғайтпаң ақша жүзимди, Алтынға қаплар Гүлайым, Еситсе, мениң сөзимди. Мына сөзди еситип, Не дейди сонда Сайымбет, Айрылмастай шын досты, Гүлайымға басын қосты, Мына сөзлердиң салмағы, Сайымның өкпесин осты. Аш жолбарыстай ақырды, Бир бирине айтып сырын, Алайын ба басыңды, Жаңлатпа жаўдай тасыңды, Гүлайым қыз меники, Қысқарт заңғар налысыңды, Тәўбеге кел, ырайдан қайт, Тилге баспа, басқа сөз айт, Мен аламан, мен аламан. Ыңқылдыңды сенлер азайт. Бирин бири састырып, Қуўып атқа бастырып, Азабы жаман артады, Бир биринен қорқады, Бир бириниң сырын билип, Әрман шерди молайтады, Бириниң сөзи бирине, Оқтан бетер қатады, Қулбайдың айтқан жуўабы, Сайымбетке батады, Қыя майдан далада, Қара қанлар жутады, Бир биринин сөзлери, Сүйегинен өтеди, Биринен бири қәўип етип, Басларына жетеди, Мақсетине жете алмай, Гүлайымды көре алмай, Гүлайымның жолында, Бәри дүньядан өтеди, Оны көрген әрман жоқты, Көрген жанның кеўли тоқты Айтқан сөзи ожел оқты, Гүлайымның жолында, Ашық жигит жүдә көпти. Алқысса сондай Гүлайым, Көргенниң алып айын, Жибермей үлестен пайын, Не керек болса сол тайын, Тутынып шекери-шайын, Дәўран сүрди бағында, Яд етип қәдир қудайын. Қатарлас теңи табылмай, Кеўлине түсти уўайым. Қатар, теңим табылғай деп Тилек тиледи күн сайын, Айтқан тилеги болмай, Ашықлық кернеп иш сарайын, Көкиреги қаратаўдай, Бир қаншаға берип саўға, Қулақ салды Гүлайым, Қаяқта бар жәнжел ғаўға. Бир яр дийип гүрсинип, Жас жүреги дүрсилдеп, Иши жанып аҳ урып, Жатыр еди атаўда, Әйне сәҳәр ўағында. Бир әжайып түс көрди: Қара тулпар астында, Қоңыраўлы найза дәстинде, Дулығасы басында, Жүргенлиги белгили, Гүлайымның қастында, Жигирма бестиң шамасында, Мың рахмет айтса болар, Оны тапқан анасына, Қап таўындай тулғасы, Кимлерге екен жалғасы, Қырық адамға тай келер, Бир өзиниң баҳасы. Көринип тур жүзинде, Ашықлықтың шоласы, Қалқаны бар қолында, Жаў қайтарыў ықласы, Түрли нышана аңлатар, Ғайраты қырық мыңға татыр, Гүлайымның түсине, Аян берди, Сол сыяқлы бир батыр. Қызға қарап не деди: Қәҳәрленип арысландай ақырды, Қызықлы сөзлерин айтып лап урды, Есигине тайын болып бир қайсар, Гүлайым қыз бармысаң деп шақырды. Астында ылайық қара көк аты, Бендеге нәмәлим жақыны, жаты, Нәзеринде жанлы бенде тура алмас, Әлийден кем емес сын-сымбаты. Көзиң түссе қапа кеўлиң болар жай, Қарсыласса қырық мың жаўға болар тай, Тайын болды таң қалғандай бир батыр. Жай қуралы турпатына сайма-сай. Жатқызбады мени ышқы жамалың, Қутлы болсын қорғаныңыз - камалың, Лақабыңа қырық күн сергиздан болдым, Гүлайымжан еситип сениң хабарың, Дийдарыңа болдым сениң интизар, Душпан болса талқан етиў бизиң кәр, Қырық күн болды сергизданман жолыңда, Түсиме енип бир ышқылы сәўер яр. Түсимде көргеннен бийне-нышаның, Ашық болдым ишке түсти пушманым, Кеше-күндиз жолыңдаман сергиздан, Шын майданға көрсет жүзиң—рәўшаның, Сени излеп қырық күн гездим удайы, Табылмас дүньяда оның теңи-тайы, Ышқылы перийзат түсиме енди, Сол сулыўдың атын айтсам Гүлайым, Туўған жерим мениң алыста қалды, Тәрк еттим жолыңа көп дүнья-малды, Дийдарыңа ашық болдым озалдан, Сулыўлық бийнеси, жанымды алды. Гүзар жоллар салдым нешше адырдан, Қалмақтың жаўыман таўда жатырған. Қырық күн болды излеп атқа мингели, Ҳасыл кәрим ел қорғаған батырман. Тилла саўыт қуралым бар қолымда, Ядымнан қалмадың оңлы-солымда, Жаным алды жарқыраған жамалың, Шын ашықпан сергизданман жолыңда, Алқысса Гүлайым шоршып оянса түси екен. Не болғанын билмеди, көзи жерди көрмеди, Ояқ-буяғына таңланып қарап, ҳайран болды.

Қырық қыз (Ekinshi bo'lim)

Taker14 — Fri, 13 Feb 2015 13:33:45 GMT

Алқысса, сонда Гүлайым, Қолаң шашын түйеди. Бадана көзли ақ саўыт, Он ийнинен кийеди, Көкиректиң ақлығы, Қызына дуўа тийеди, Қаршығадай қағынып, Атқа қарғып минеди, Азап келип қол талмас, Дарыған жерде жан қалмас, Алмасты белге иледи, Аттың басын оңғарып, Гүлайымдай перийзат, Алдына қарай дөнеди. Қара таўды жағалап, Баса қонған ел еди, Гүлайымның жеделин. Барлық халқы биледи, Гүлайымдай перийзат, Өз күшине сенеди, Айдағанда Қарагер, Қустай көкке енеди, Бир нешелер қуўанып, Бир қаншалар күледи. Қайғы етпей дүнья-малдан, Белли рухсатын алған, Қарагер атын ойнатып, Гүлайымдай перийзат, Елатын етти тас-талқан. Шуғыл сөзге ермеди, Атасына ерк бермеди, Аш жолбарыстай шабынып, Денесин күш кернеди, Атағынан сескенип, Ханды көзге илмеди. Жүзбасы менен найыбын, Шопанындай көрмеди. Азатлыққа жол излеп, Тил менен қылыш сермеди. Душпанның тилин алмады, Сөзине қулақ салмады. Жалынса да не беглер, Хызметине бармады, Ерси-ерси ис қылып, Билгенинен қалмады, Сәрдарлардың жүрегин Өткир көз бенен қармады. Азатлықтың жолына, Барлық күшин арнады. Хат жоллады биразға, Пикири алысқан сазға, Мақсетлеп жағымлы жазға, Сатылған қызлар келиң деп, Салды халыққа дағаза. Бир қыялды ойлады, Батырға өзин сайлады, Белине садақ байлады, Қыйынға өзин жайлады, Ақыл берип жарлыға, Бүлбилдей тили сайрады, Қырын қарап бәрҳама, Ханға тисин қайрады, Аты шыққан қызды сорап, Еллерди тинтип барлады. Шыбын жанын қыйнады, Жас қызларды нәсиятлап, Қызыл тилин тыймады, Ҳаллас урып жүреги, Қанасына сыймады. Жансыз жоллап халықтан, Малға ерксиз сатылған, Айы мезгилсиз батқан, Әрманлы қызды жыйнады. Сатылған қызлар қуралып, Әтирапына сыймады. Ат шапқан майдан тақыры, Өсек айтып лап урды. Дәртли болсаң кел дейип, Қапталына шақырды. Белине садақ орады, Жаўған қардай борады. Тай келгендей өзине, Қырық қыздың басын қурады Сарыжайын оңлады, Азатлық заманды жоқлады, Аш-арықтың балларын, Әтирапына топлады, Қыйынға өзин арнады, Байлардың бетин тырнады. Ханды көрсе қырынлап, Ықлас пенен ат салып, Аштың жырын жырлады. Ықлас пенен тақ турды, Тум-тусқа атты шаптырды, Не әрманлы қызларды, Жоқ жеринен таптырды, Қарагер аты астында, Қоқыраўлы найза дәстинде, Әйне жигирма жасында, Басына ерки жетпеген, Қырық қыз келди қасына. Байдың өкпесин басады, Талқан етип елатын, Қырық қыздың басын қосады Азатлықтың жолы деп, Гүлайым қайнап йошады. Ханлар менен қас болып, Жылаған менен дос болып, Түрли ақыл табады, Гүлайым сулыў бас болып. Қара шашын тарады, Қырық қызын ертип Гүлайым, Сары атаўға барады. Не тамаша жумысқа, Қызлардың бети қарады. Киристи жедел қарыўға, Абат болды қаласы, Сулыў менен арыўға, Мақсет қылды Гүлайым, Сары атаўдың бойына, Атына қала салыўға, Халықты хабарландырды, Адам арнап халықтан, Шебер уста алдырды, Атын атап «Қырық қыз» деп Гүлайымдай перийзат, Атына қала салдырды. Көргенди қайыл қалдырды, Душпанның ишин жандырды Айтқанына көнбеген, Нешшени естен тандырды. Шийрин жанын қыйнады, Жылаған көрсе сыйлады. Халық ишинде атақлы, Уста қоймай жыйнады. Басын жыйнап устаның, Гүлайым хызмет буйырды, Қырық қызына бас болып, Зәребесин үйирди. Пақшаларын оймалап, Ақ шойыннан қуйдырды. Тас гербиш пенен лалыны, Қырман менен үйдирди. Басын қурап қырық қызды, Дәлилине турғызды. Өрнек болып халыққа, Көрмегенин көргизди, Тамашалы жол баслап, Тәртибине жүргизди, Бенде болған қызларға, Шадлы дәўран сүргизди. Қаласының қорғанын, Он аршыннан ойғызды, Абат болсын аш-арық деп, Топарлап мал сойғызды, Гүлайым сәрдар бас болып, Сапасын истиң жүргизди. Сиясатлап көргенди, Жумысын алға ендирди. Қыңыр менен бузықты, Маман қылып көндирди, Талқан етип үстинде, Қарагер атын желгизди, Дәрўазаның жақлаўын, Шын полаттан қуйғызды, Маңлайшасын оймалап, Мәрўерт тастан қойғызды. Бийиклиги жүз аршын, Пақшалары жети аршын, Тас гербиштен өргизди, Он мың адам жай болар, Иргесин кеңнен қурғызды, Сары атаў деген даладан, «Қырық қыз» деп қала турғызды. Қарғалығын қанатлап, Жуп шам-шырақ қойғызды, Келбети оның соныңдай, Таң қалдырды көрген көзди, «Қырық қыз» деп оның лақабын, Алдына сәне қойғызды, Кемис жерин, қәтесин, Арайыслап жонғызды, Гүлайым деп алдына, Алтыннан атын ойғызды. Төрт қәддине қаланың, Әткөншекти қурғызды. Алқысса атасы Буўрабай, Сексенге шығып ҳарыды, Жасы жетти ҳарыды, Аттың жалын таллап өрди, Боз орданың артын түрди, Сәрсенби күни сәҳәрде, Жатыр еди ордада, Бир әжайып түс көрди, Түсинен қатты сескенди, Ядынан сирә қалмады. Қариялардың басын қурап айтыўға, Ҳеш бир батылы бармады. Көрген түсиниң бағдары, Иши-баўырын қарнады. Тәўекел қызын шақырып, Көрген түсин баянлап, Атасы турып толғады: Атымның басын тартайын, Қәтеге кетсем қайтайын, Әрман, шерим молайтайын, Айып көрме перзентим, Түсимди саған айтайын: Тереңнен алып ойлайын, Душпан алар ма қолайын, Әжептәўир түс көрдим, Қулағың салың Гүлайым. Солмекен әзелде қәўил, Әйне сәске ўағында, Қубладан ести бир даўыл, Елимди тегис қыйратты, От тийгендей болды аўыл. Бул не болар жалғызым. Теңселдирди қара жерди, Оған дуўшар қылмағай, Халық әйлеген гүнакарды. Теңселдирди аяғым, Қолымда бар тал таяғым, Жүр екенмен мал қайтарып, Қарсылап шықты алдымнан. Баўыры шубар ала шер, Айбат шегип ақырды, Жүрген жерим тақырды, Қашыўға имкан болмады, Қақ басымнан жалмады, Бул не болар, жалғызым? Қатары питкен ақ сөкит, Шабынып жан-жаққа өтип, Тур екенмен абайсыз, Ғайыптан келди аш бүркит, Тайдырмады табаным, Бермеди заңғар ҳамалым, Асылсам күшим жетпеди, Өтти басымнан заманым, Бул не болар жалғызым? Жаздың сары күни екен, Миндим Қара жалымды, Қақ жарып қыя қалынды, Аралап көлде жүр едим, Тоғыз түлик малымды, Тилеги жәнжел менен урыс, Қанаты желли кеўли хош, Сарқып келди қубладан, Қанаты қулаш Қара қус, Айбынбастан нәзер салды, Қаст әйледи шыбын жанды, Айқассам күшим жетпеди, Ерксиз төкти қызыл қанды, Кақ басымнан пәнже урды, Қыямет базарын қурды, Жалынсам тилим алмады, Геўдемнен басып омырды, Бул не болар жалғызым? Гүмбирлесип дағы-дашы, Мысал көзи жанған паныс, Арба көкирек билек арыс, Қарсы алдымнан дус келип, Қутқармады бир аш жолбарыс, Мүшкил болды мениң ҳалым, Улы-шуў болды қара малым, Айқассам күшим жетпеди, Елди ўайран етти залым, Бул не болар, жалғызым? Өтти басымнан заманым, Түсти қараңғы думаным, Қараңғыда туншығып, Көринди елим бийгүман, Бул не болар, жалғызым? Алқысса бул сөзди еситип Гүлайым атасына алдында болажақ ислерди айтып, алдын болжап, бир қаншасын арнап, атасына қарап не айтады екен толғап: Халық әйлеген болғай ата сизге яр, Қызыңыздың жети журтқа данқы бар, Ақыбети не боларын билмеймен, Небир душпанларым сыртымнан қардар. Ҳешбир жерге сөзи өтпейди қаллаш, Бир нешшениң сыртымыздан бағры даш, Билмей турман ақыр жағын не болур, Қызың ушын ҳәрким сыртыңнан талас. Дабылың ҳәр жаққа түскен сиз байсыз, Ойласаң душпаның есапсыз, сансыз, Ойлап көрсең бурыңғыдан қалған жол, Қызы бардың басы болмас ғаўғасыз. Алдыңда көринди қайғылы заман, Байланбағайдағы аққан бул сағаң, Ақыбети не боларын билмеймен, Қызың ушын сансыз қалмақ таламан. Ишиме сыймай тур мениң пушманым, Аңладым душпаным сырым ашқаның, Ақыбети не боларын билмеймен, Ата, сениң досыңнан көп душпаның. Аңламай турыппан қарасын, ағын, Ашқай халық әйлеген қызыңның бағын, Үш жыл болды қалмақ бизге таламан, Қызыңды алыў мақсет пенен талабы. Басы, аяғын жыйнап қурады басын, Ғамланып жыйнады урарлық тасын, Таярланып бизиң елге шабыўға, Мәкан басты Аштарханның жағасын. Күшин жыйнап алды-артыңнан орады, Аўҳалыңды ҳәр бир жерден сорады, Таярланып бизге Елексан қалмақ, Күшин жәмлеп бәри басын қурады. Күшлери өркенлеп ҳәддинен асты, Мусылман әўладын саўлаты басты, Жети жылдан бери қуралын жыйнап, Мақсет пенен мурады қызыңда қасты. Бизиң ушын тенде бағры кәбапты, Ҳеш бирден табылмай тур себапты, Шын мақсети бизиң елди қыйратыў, Елексан хан күни-түни ат шапты. Көринеди қыйыры жоқ ала шаң, Қызыңның лақабы жетти журтқа даң, Еки жылдан саўаш майданы қызып, Үстиңиз болады үлкен топалаң. Сарлап ағар қызыл қанның дәрьясы, Ойран болар дин мусылман қаласы, Аш жолбарыс жалмаса сениң басыңды Сарсаңлыққа салар қалмақ патшасы. Аққан сағаңды байлағаны, Елиңе жаў айдағаны, Арқаңнан ескен қатты жел, Қалмақ елиңди жайлағаны. Даўыл соғып қыйратса, Басшыларыңды өлтирип, Жаўдан елиң қыйрағаны. Мал қайтарып жүргенде, Қарсыласып шыққан ала шер, Елександай залымның, Сени ийтше талағаны, Ойран етип залым шүршит, Ғайыптан келген аш бүркит, Залым жаўдың айбаты, Қуўырылса заманың, Басыңа түскен думаның, Сансыз әскер талағаны, Арадан өтер еки жыл, Бузылар тыныш жатқан ел. Қубладан ескен қатты жел, Қалмақлардың айбаты. Сөзлеримнен шықпас ялған, Басып турған сени салдар, Ким өледи, ким қалады, Билмеймен, жериңде сел болар Халықтың қаны. Қайғыланба, атажан, Ислей бер мақсетли кәриң, Көринип тур саңлағы, Душпан төгер намыс-арың, Мен аңладым жан ата, Алдыңызда не боларын. Тисиң қайрап залым қалмақ, Тартқан бир нешениң зарын. Еки жылдан қалмақ келип, Ойран етер мүлки-малың, Халық әйлеген оңғармаса, Аңлап турман жолық тарын, Арың кетпес душпаныңда, Қуўат берсе қара нарың, Жолыңда қылыш шабарман мен. Бийзар әйлеп тәнде барын, Ар жолында жаннан кешиў, Мақсетим менен талабым, Ҳаўлықпаңыз, қорықпаңыз, Саў болсын мендей сәрдарың Қызың ушын ҳәс жерде, Кепти сениң қандарың, Түс—түлкиниң боғы деген, Сөзи бар ата-бабаның, Жүрегиме түсирме, Жаҳанның қайғы-салдарын, Ядыңызға түсирмең, Жаҳанның суўық хабарын, Мен тегислеп жол саларман, Небир аспа бийик жарып, Ғайрат етип бузарман, Шар түспеген қалың-қарын, Елди бүлдирип шуўлатқан Көрмегеймен мен ҳазарын, Жаўдан қайтып саспа жүрек Көрермиз тағдир жазғанын. Тыңламаспан ишалла, Қарап мойнын созғанын, Опат қылып сындырарман, Таслаған илгир қармағын, Ҳәр бир жерде сеземен, Симсиклердиң айғағын, Бир айқасып көрсем деп, Мудам тиследим бармағым. Яманның сырын ашайық, Қәте жерин таслайық, Енди сөзди досларым, Гүлайымнан баслайын. Жылағанды күлгизди, Халқына дабыл таратты, Жыйнатып қайтпас полатты. Қорғанын тезден питсин деп, Атасының малының, Еки есесин жаратты, Қаласына Гүлайым, Көргенди ерксиз қаратты, Халайықтың жолына, Берди күшли дараматты, Халықтың тилегин тилеп, Берди күшлер кәраматты, Жөн билмеген наданлар, Жапты бираз кәраматты, Керегин халқы жыйдырды, Шын дослығын билдирди, Тайынлатып керегин, Ҳәдден зыят үйдирди. Күтинип душпанның ғайын, Таярлап қуралы шайын, Питкерип «Қырық қыз» қаланы, Кетти мақсетке Гүлайым. Тайынды бәрше жақын жат, Айтты қызларға рахмет, Орынланып ҳәмри халқынан, Тийди иске шарапат, Гүлайым қурды салтанат, Ойланып исти ядынан, Қаласының әтирапынан, Бағманларды жыйдырып, Тарттырады қыяман, Жәрдем берди ҳәр адам, Гүл бақшаларға еккизди, Таққа турып көп бағман Гүл бақшалар көгерип, Жетиледи ай-айдан, Әне-мине дегенше, Үш жыл өтти арадан, Әтирапы бағ болып, Қаласы болды абадан, Бағларының арасы. Болды нешше сарайман, Бағы-бақша жетилип, Шәҳәри толды мийўадан, Не керегиң табылып, Тум-тустан бүлбил сайраған, Бахыт қонып басына, Абат болды кең майдан, Ашылды бағдың лаласы, Аллаға жетти наласы, Не керегиң табылып, Атаңды «Қырық қыз» қаласы, Бөденелер сайрасып, Күлисти халықтың баласы, Ойлап тапқан Гүлайым, Адамзаттың данасы, Ырғалысып мийўаның Аламға түсти шоласы, Келди тумлы-тустан адам, Қорқып қайтты нешше ладан, Атанып «Қырық қыз» қаласы, Айтар болды ибадан. Қырағылық етти жастан, Аты жүйрик ушқан қустан, Мийўа жыйып гүл ашылып, «Қырық қыз» болды бағы-бостан. Ойын-күлки күнде базар, Жәбри, зулым жоқ бийҳазар, Бүлбил қуслар сайраған, Қаласы болды лалазар. Тарттырып нешшеге зарын, Қоллап гедейдиң уранын, Қырық қызына таярлады, Аты әсбап, жаў-қуралын, Тум-тусқа бедеў байлады, Батырлық қурал сайлады, Тәртип берип қызларына, Бағында ойын ойнады. Қапалы кеўлин хошлады, Таныды душпан, досларын, Батырлық өнер үйретип, Бағында өнер баслады. Ҳәр түрли кәрин үдетти, Қылыш алып шабысып, Батырлық өнер үйретти, Қарсыласып, айқасып, Жаўға найза түйретти. Оқып саўатларын ашты, Жақынлатты алысты, Пәрәңги найза қолға алып, Майданда атлар шабысты. Кем-кем өнерлери асып, Бири қуўып, бири қашып, Өзин-өзи шынықтырды, Бир-бирине найза басып. Жаў қуралларын жыйдырды, Мақсетин халыққа сыйдырды, Батыр қылып қырық қызды, Бадана саўыт кийдирди. Бола қойса қыйын заман, Үйретти оқ атпақ ҳамал, Шынықтырып қырық қызды, Оқ атыўға етти маман. Талқан етип атлар шаўып, Ҳәр түринен өнер таўып, Қызларына кийиндирди, Ақ гиреўке тилла саўыт. Кеўили аламды жайлады, Белине садақ байлады, Батыр қылып қырық қызды, Қарсы жаўға таярлады. Ат шабысты бәлент таўға, Излегени жәнжел, ғаўға, Маман етти қырық қызларын, Атысыўға, шабысыўға. Алқысса алдым болжайын, Жаўдан елимди қорғайын деп, Қырық қызына бас болып, Атланды батыр Гүлайым. Гәўҳарлар шашып бет алды, Душпан тутып патша, ханды, Азат жолын ашыў ушын, Гүлайым сулыў атланды. Талан етти намыс-арын, Мақсет қылып қардарын, Гүлайым сулыў атланып, Аралады жердиң бәрин. Айналғай исим оңына, Қырық қызды ертип соңына, Басын қурбан етеди, Халайықтың жолына. Жарасқан соналы ғазлар, Ат, әсбап, қуралы сазлар, Көргенлерди таңландырды, Гилең жаңа өспирим қызлар. Мәртлик пенен белин байлап, Астында бәдеўлери ойнап, Билиў ушын дос, душпанын, Киятыр елди аралап, Ҳеш кимде жоқдур шатағы, Гилең он сәккиздиң шағы, Гүл-гүл жайнап ийнинде, Додағы менен шашағы. Бедеўлери қустай ушар, Жүзин көрген қайнап йошар, Қуўанысып бир жасайды, Қарсыласып болған дуўшар. Еситкен ҳәўес атына, Көрген жетер мурадына, Көп душпанлар естен танар, Қолда гәўҳар полатына. Жигиттиң тилегин алмай, Ханлар менен ҳәмдам болмай, Ат басындай әрманы, Кеўлиндеги табылмай. Ақыл шығар деген жастан, Жәрдем жетти ярыў-достан. Лақабыны еситкенлер, Айбатынан қатты сасқан. Бәлент таўдың басы гаўдан, Жүреги өскин Қара таўдан, Қарай ғойса бети алды, Қайта қоймас қырық мың жаўдан. Ҳәр қайсысы ҳәр урыўдан, Ўатан ушын жаны қурбан, Қарсы келсе тай келе алмас, Буның менен отыз мың жан. Дабылы ен жайып өсти, Талайдың өкпесин осты, Қарсы жаў мен атысқанда, Түтинлерге түтин қосты. Түрли жаққа қолын созды, Шәрияттың жолын бузды, Услап желкелерин қыйды, Жарлы менен ала көзди. Ханларға қарсы оқ атты, Гедейдиң тобын қуўантты, Бай, ийшанға үстем болып, Есигинде ат ойнатты.. Аралап жөнлер сорасты. Иштен тексерип сыр ашты, Сөйлеткеннен айырды, Өтирик пенен ырасты. Яманлардың гөрин қазды, Менмен менен болмай сазы, Нәсият айтып дүзетти, Әзели қыйсық биразды. Қарагер аты астында, Қыйғыр алмасы дәстинде, Елди тинтип киятыр, Шуғыллардың қастында. Кисиниң ҳаққын алғанның, Дәпинип үстем болғанның, Тухымын қуртып сап етти, Қылап пенен ялғанның. Әлемди шалқып орады, Жәбиркештен ҳал сорады, Зорлық көрип жылаған, Қаллаштың басын қурады. Қурылды далаға шатыр, Гүлайым деген қас батыр, Ойлап көриң яранлар, Иси нәтийже аңлатар. Жолығысты үлкен даңға, Азар бермес шыбын жанға, Гүлайым деген дабылы, Машқул болды Ўайсан ханға. Жаў қурал менен сайланып, Саўашларға қолайланып. Қырық қыз деген дабылы, Кетти дүньяны айналып, Халықтың тилеги қабылды, Бес қуралын тағынды, Машқул болды дүньяға, Гүлайым деген дабылы, Қатарынан аты озды, Тумлы-тусқа қолын созды, Гүлайымдай батырды, Аңлады дүньяның жүзи, Халықтың қурышын қандырды, Ханлардың ишин жандырды, Ел бузыўшы саяқты, Ақыл-естен тандырды, Талқан етти дағы-дашты, Жас жигитлер кеўли тасты, Салтанатын көрген душпан, Сүли-сәтин таслап қашты. Жолын изледи анықтың, Ғамы ушын аш халықтың, Тухымын қуртыў мақсети, Нағайбил менен калптын, Билиў ушын пейли тарды, Қулатпақшы қанлы дарды. Услап алып жоқ қылыўшы, Таўып уры менен ғарды. Азатлық деп ат шабысқан, Гилең жас қыз сүмбил шашлы. Азатлыққа жоллар ашты, Хан, патшаға қарсы турып, Гүлайым қыз атын шапты. Дос тутты ерлердиң ерин, Талқан етип ишки сырын, Түсиндирип жолға салды, Бет алды қарайған жерин. Қыйратпақ темир қамалын, Яр дос тутып биймәлалин, Ғайрат салып жас қызлар, Сағынып еркин заманын. Душпан тутып патша, ханды, Ишке толтырып әрманды, Яр тутыўға Гүлайым қыз, Табалмады қаҳарманды. Халықтан керек затын алды, Аш-жарлыға ылайықлы, Атырмақшы жарық таңды. Ашықлық түсип ядына, Пәрмана болып халқына, Ашық болып нешше ланлар, Хат жазды буның атына. Қустан жүйрик әреби атлар, Әттең заманасы тар, Азатлық деп ат шабысқан, Гүлайымның батырлары. Өткир найза, кескир алмас, Жаўдан қорқып ҳарып, талмас. Ат шабысқан гилең жас қыз, Ғайрат-күши ада болмас. Бирди жыққан онды жығар, Түрли ҳасыл елден шығар, Зейнине тийгенлерди, Қазық қылып жерге қағар. Нешшелер тартып сазасын, Қуртың елдиң биймазасын, Жер жүзине жайлатты, Гүлайым қыз дағазасын. Еситкен ҳәўес атына, Илаж табалмай патына, Дабылын елге жайлатып, Жетисипти мурадына. Неше менен хабар таўып, Әреби аттай шаўып, Гүлайымның лақабына, Кетти халықтың бәри аўып.

Қырық қыз (Birinshi bo'lim)

Taker14 — Fri, 13 Feb 2015 13:27:42 GMT

Ертеде, әййем заманда,
Халық езилген табанда,
Түп бабамыз онсанда,
Аз ноғайлы елинде,
Алымханның сорамында,
Жаңадәрья бойында,
Саркоп деген қалада,
Қарғалы деген салада,
Жер теңселткен салтанаты,
Бәршеге машхурдур аты,
Дүньяға түскен лақабы,
Аўыспайды басқаға,
Бир өзине биржабы,
Алға қарап өрбиген,
Күннен-күнге ығбалы,
Бес мың жылқы, он мың қой,
Оннан да бетер байымақ,
Мақсет пенен талабы.
Төрт түлиги сай болған,
Он мың танап жер ийелеп,
Бир өзи зорға жай болған,
Жаңадәрья бойында,
Қарғалы деген сайында.
Буўрабай деген бай болған.
Еситкенлер тутты атын,
Қойдай айдап жақын-жатын,
Талқан етип ели-халқын
Шашып гүмис пенен алтын,
Аты шыққан арыўлардан,
Сайлап алды алты қатын.
Терең сайларға бойлады,
Ат шапты той тойлады,
Ҳәр түрли мақсет ойлады,
Үйинен адам тоймады,
Алты қатын алса да,
Алпыс жасы болғанша,
Бир тырнағы болмады.
Белин қайыс менен буўды,
Қәҳәринен ылай суў тынды,
Алпыс жасы толғанда,
Байдың киши ҳаялы,
Таң қалғандай бир қыз туўды..
Кеўли аламды шолмады,
Иши қуўанышқа толмады,
Ядынан дәрти қалмады,
Кеўил бөлип қызына,
Перзент деп есапқа алмады.
Көргенниң кеўли толғандай,
Таңда толған шолпандай,
Көзиң түссе көзине,
Ядына ҳәр ис салғандай,
Пешенесин көргенниң,
Кеўил бөлип қарасаң,
Шебер уста соққандай.
Қараңғы үйде отырса,
Жүзлери шам жанғандай,
Қолың тийсе қолына,
Ышқы жаның алғандай,
Қарсыласып гәплескен,
«Сол» деп дарбадар болғандай.
Еки аўыз гәплескенге,
Алты ай азық болғандай,
Тоты көзли, бадам қабақ,
Кең қушақлы ақ тамақ,
Қыпша белли жупқа додақ,
Қыналы бармақ, жез тырнақ,
Узын бойлы, кең қушақ,
Шийрин зибан, сөзи жумсақ,
Жаўырынлары қақпақтай,
Бурымлары тоқпақтай,
Аўзы сулыў оймақтай,
Жуқа ерни қаймақтай,
Еки анардың арасы,
Қалың қарда жигитлер,
Тоты жүрген соқпақтай,
Түр бейнеси толған айдың,
Таң қалғандай қыз болды,
Он алты жасына толды,
Атын айтсам Гүлайым.
Көрген жанның кеўли толды,
Жүзин көрген ашық болды,
Душпанның гүли солды,
Бахыт қус басына қонды,
Мақсети алдына дөнди,
Не қыңырлар назына көнди,
Жети журтқа данқы толды,
Он сегизге шыққанда,
Сол тариха қыз болды.
Кеўли батыр жүдә аңлы,
Көргенлердиң иши дағлы,
Түп атасын сорасаң Қаңлы,
Күлип айтқан сөзлерине,
Не жигитлер он күн бағлы,
Бет алдына нәзер салсаң,
Аға Жүгинис пери яңлы.
Уллы-уллы мерекеде,
Сөз сөйлейди үстиханлы,
Бурында бир көрмегенлер,
Қарсыласса естен танды,
Не жигитлер жолында бенде,
Не тилесе сол қабылды,
Нени десе дүньяда,
Истеген ўәжи табылды,
Он сәккиз жасқа толғанда,
Дүньяға түсти дабылы.

Ҳеш нышан таппады бергендей қолды,
Талқан етип қармалады оң-солды,
Гүлайымның мақсет пенен талабы,
Халайыққа табыў ушын кең жолды.

Излеп жылағанның намыс пен арын,
Табалмады тай келгендей қатарын,
Кеше күндиз азатлық деп ат шапты,
Қулатпақ мақсети ханлардың тағын.

Ҳүрлерге ылайық қыйылған қасы,
Гүлтеленген сәккиз пилтели шашы,
Тастай қамал қараңғыда қалғанда,
Сәўле шашар жүзлериниң шоласы.

Баҳасы табылмас өлшеўге теңге,
Излесең таптырмас қастаға емге,
Он бес жигит ашық болып сыртынан.
Жүзин көре алмай атына бенде.

Дүньяға келген жоқ оныңдай нашар,
Жамалына көзи түскен бир жасар,
Бир қанша жигитлер жолын аңлыды,
Қарсыласып болғайман деп бир дуўшар.

Дийдары түскенниң ақылын алғандай,
Көргенде әрмансыз мийриң қанғандай,
Қараңғыда қарсыласып дус келсең,
Жақты берер таңда туўған шолпандай.

Гәплессең қалмайды зәрре әрманың,
Дийдарлассаң ерксиз ерийди жаның,
Көкирегинде зәрре әрман қалмайды,
Жарасығы беш күн пәний дүньяның.

Инжи додақ асыныпты мойнына,
Жупты болған сирә қанбас ойнына,
Қардар болып нешше байдың баласы,
Гүлайым деп делбе болды жолында.

Гүлайым болғайсаң сәўерлик ярым,
Жолында таланды ашия барым,
Қол алысып бирге жолдас болғанның,
Тасты кести сөзи менен абыройы.

Патша, ханнан кем емес,
Ойы, пәми, ақылы,
Даңқын алла көтерип,
Жорғадан бетер шабылды,
Ашық болып бир қанша,
Тәўекел сырттан табылды,
Жүзин көрген жигитлер,
Жүйрик аттай қамылды,
Еситкенлер дабылын,
Кеўлине жүдә жақынды,
Не бир есер жигитлер,
Бир көргеним олжа деп,
Жасырынып жолын аңлыды,
Не бир ханлар даңқына,
Интизар болып сағынды,
Сиясатлап Гүлайым,
Қызыл-жасыл тағынды.
Жетти инақ болды қардар,
Айтыспақшы нешше сәрдар,
Еки аяқлы демесең,
Адамзаттан шыққан жаўҳар,
Хаслы адам демесең,
Жүзлери дүр, көзи гәўҳар,
Дабылы журтқа таралып,
Көргенди етти нәўбәҳәр,
Гәўҳардай көзи жайнаған,
Бул дүньяға келген жан,
Ҳеш ким ондай болмаған,
Жанлыға сыр билдирмей,
Теңин таўып ойнаған.
Патша менен ханыңды,
Ийттен бетер хорлаған,
Қарсыласып сөз айтса,
Мәлелли жуўап торлаған,
Жүзин көрген анықлап,
Дийдарына тоймаған,
Қабыл етип тилегин,
Қырық шилтенлер қоллаған.
Ашық болып не ханлар,
Атына қағаз жоллаған.
Атын айтып шарлаған,
Майдандағы көп ладан,
Тартыўына жолықты,
Нешше талай оңбаған,
Аты шыққан менменлер,
Сыртынан тәмедар болған,
Нешше саяқ-сандырақ,
Ашықлығын қоймаған,
Жалынса да не жигит,
Туўры нәзер салмаған,
Жүзин көрген нешшелер,
Изинен сирә қалмаған,
Жетер-жетпес жолында,
Өз басын өзи жалмаған,
Ҳеш бендеден жасқанып,
Душпан тилин алмаған,
Атақлы байдың баллары,
Жолына адам арнаған,
«Сөзи болғай қуўаныш» деп
Жаўшының аўзын барлаған,
«Яр қылғайман соны» деп,
Япатқан деп зарлаған,
Ырас сөзди қуўатлап,
Сөйлемейди бир ялған,
Еки аўыз сөйлескен,
Он күн жүрсе жалмаған,
Қарсыласып сөз айтса,
Қанжардан бетер қарнаған.
Барлық адамгерлигин,
Аш-арық ушын арнаған,
Патша, ханның ҳәмирине,
Нар түйедей жараған,
Жылаған жас қызларға,
Оң көз бенен қараған,
Менмен менен бузықты,
Айдатпақшы арадан,
Тумлы-тусқа ат шаўып,
Аштың ҳалын сораған.
Аш-арықтың қызларын,
Зулымлардан қорғаған.
«Бар болсаң кел қасыма,
Азатлыққа талабан»,
Дағазалап сол сөзди,
Қалаға жар салдырған,
Орын алды лақабы,
Ялғаншы пәний дүньядан.
Ата тилин алмады,
Сөзине қулақ салмады,
Жалынса да зар жылап,
Хызметине бармады,
Қастын тигип байларға,
Билгенинен қалмады,
Патша менен байлардың,
Сөз бенен ишин қарнады.
Шуғылларға ермеди,
Денесин күш кернеди,
Кисиге еркин бермеди,
Ханды көзге илмеди,
Аталығын, найыбын,
Шопан шелли көрмеди.
Азатлықтың жолында,
Жан-жаққа қолын сермеди.
Сондай болып Гүлайым,
Толды он тоғыз жасына,
Ҳәўес болды жети хан,
Оның ҳаўазасына,
Жанын қурбан етеди,
Нешше хан соның қастына,
Соны аңлап Гүлайым,
Саўда түсти басына,
Шуғыл сөзге ермеди,
Мәрт болды қыз жасынан.
Тең келе алмады ҳеш бир жан
Ақыл өлшеў тасына,
Ашық болды не жигит,
Келе алмады қасына,
Таўда-таста тоқтамас,
Мәрт болды қыз жасынан,
Жақты түсти аламға,
Жүзде гәўҳар шоласына.
Тереңнен шыққан қундыздай,
Ерте туўып, кеш батқан,
Өмири зая жулдыздай,
Ҳеш заманда келмеген,
Ойлап көрсең сол қыздай,
Ушырасса боранға,
Шапаҳаты балқытып,
Алып шығар тоңғызбай,
Күлип айтқан сөзлери,
Салыстырсаң он қыздай,
Саўлатыны көрген жан,
Нешше ғарры болса да,
Тегин қалмас бир қызбай,
Бет алдының ажары,
Мысал онтөртлик айдай,
Сол тариха Гүлайым,
Беллери қайысқан жайдай,
Гүлайым арыў атанды,
Жүзине адам қаратпай,
Жан-жағына көз салды,
Қатар-қурбыны жаратпай,
Түрли ақыл ойлады,
Бир күн парахат жатпай,
Дабылы әлемди жайлады,
Белине қамар байлады,
Зығырданы қайнады,
Ашық болып сыртынан,
Хан, инақ тисин қайрады.
Хабарланды Гүлайым қыз,
Олардың сырын аңлады,
Толтырды жигирма жасты,
Лақабы әлемге асты,
Көрген жанды сусы басты
Хан, патшаны көзге илмей
Кеўли дәрьядай тасты,
Ашық болып жигитлер,
Баталмай арыдан қашты,
Белине қамар орады,
Жаўған қардай борады,
Қарсы турған нешшеге,
Қурт ойынын салады,
Атасын шақырып,
Гүлайымдай перийзат,
Ықтыярын сорады,
Гүлайымдай перийзат,
Не деп гүрриң урады.

Мен жылайман бир қудайға зар-зар,
Байқап көрсем алды-артымда заман тар,
Қызына талабан халықтың бәри,
Таланға түсермен деген қәўпим бар.

Ат көтермес адамгерлик нышаным,
Ғапыллықта ишке толар пушманым,
Ерте баста ата алдын алмасаң,
Алдымда көп аўзын ашқан душпаным.

Нәзер ет атажан кеўлимде шерге,
Тил тийдирме ата мен гүнакерге,
Қызыңызда батырлықтан нышан бар,
Малға қызып, сен мени байға берме,

Ишимде кетпесин толы намыс-ар,
Қундағымда еренлер еткенди назар,
Ата мени малға сатып хорлама,
Жеделленсем Қап таўындай күшим бар.

Малға сатып мени гүнакар болма,
Атам болсаң еркимди бер қолыма,
Тилегимди қабыл етиң жан ата,
Бир ғайрат салайын азатлық жолға.

Келтирмегил ата намыс-арымды,
Қырқ шилтен қоллады кәспи-кәримди,
Халқым ушын бир ғайратым саламан,
Өзиме бер ата ықтыярымды.

Саўыт кийип, белге садақ байласам,
Шәмен болып халық ишинде сайрасам,
Таң қалғандай тулпар минип астыма.
Халықтың жаўын дүркиретип айдасам.

Ўайранлап талқанласам жердиң алабын,
Дүркиретип айдап халықтың жаўларын,
Қыйын жерде ханлар менен қарысып,
Жаў жеңгеймен мақсет пенен талабым.

Қәтелескен жерим болса қайтайын,
Қуўаныш гүзарын мен молайтайын,
Қыйын жерден жаўшы келсе қызына,
Хабар бер қалыңын өзим айтайын.

Ядыңа соны салайын.
Жолыңда қорған болайын,
Екинши бир мақсетим,
Атажан сеннен сорайын.
Кетпесин қолдан намыс-ар,
Батырлық бизиң белли кәр,
Аңлайсыз ба жан ата,
Қызыңа жети журт қардар
Бириншиден, тилегим,
Қызыңа қарыў-жарақ дәркар,
Жолым узақ, мәнзил жырақ,
Қарсы жаў етпесин қарап.
Күн шағылысқан кескир қырақ
Лақабыма ылайықлы,
Әнжамлап бер қарыў-жарақ,
Ылайықлы сарыжайға,
Қарсы жаўдан қорғанарға,
Батырлардың шын әсбабы,
Керек шарайна тулыға.
Сөзимнен шықпасам ялған,
Батырлық ертеден қалған,
Қыйын жерге қорғанарға,
Бизге дәркар беллик қалқан,
Сол болмаса жүдә қәўип.
Қарсыласар қайтпай шаўып,
Қаўсырмалы сәккиз бәнтли,
Тапып бер бадана саўыт,
Ҳазарынан қолың талмас,
Дарыған жерде жан қалмас,
Қызыңызға жүдә дәркар,
Тутқасы дәндан ақ алмас.
Қорғанар қыйынлық жайда,
Излесем дәреги қайда,
Жүдә дәркар қызыңызға,
Унғысы пәрен ақ найза.
Көп тутынған батыр Қамбар,
Қушақласса белли қандар,
Қолай келсе шалыспаға,
Керек қарға тилли қанжар,
Халайық ушын сиясат,
Әйлейди мәртебеңди зыят,
Жаў қуралға ылайықлы,
Таўып берсең бер жүйрик ат.
Аламды шалқып орайын,
Айтқанлар белли ураным,
Әнжамлап берсең соларды,
Атажан сеннен мурадым.
Жасырмай айтайын ата аўҳалым,
Атажан қызыңның тилегин алың.
Қулақ салың қызыңыздың сөзине
Үшинши тилегим және саўалым.

Жүдә қыйын көрсем алдымды барлап,
Душпанды жығарман сөз бенен қарнап,
Қорған қылып, Сарытаўдай атаўға,
Қала салдырып бер атыма арнап.

Ҳәр бир журттан шебер уста алдырсам.
Душпанымның ишин отқа жандырсам,
Қорған етип Қара таўдың баўырын,
Атыма ылайық қала салдырсам.

Дәрўазасын арайыслап салдырсам,
Алдына айтыўлы тулпар байласам,
Атыма ылайық қала салдырып,
Еркин жасап, түрли ойын ойнасам.

Көмек берсең қайтарғандай мен жаўды,
Ықлас еттим дүнья гезип жайлаўды,
Ата сеннен бир әрмансыз болайын.
Бағыш етсең Саркоп деген атаўды.

Мақсетимди айттым атым Гүлайым,
Сүйген досларымның басын қурайын,
Қызыңның атына қала салдырсаң,
Атажан елимди жаўдан қорғайын.

Мына сөзди еситип,
Буўрабайдай атасы,
Не болғанын билмеди,
Буўырқанып, буўсанып,
Денесин ашыў кернеди,
Оттай жайнап көзлери.
Тынып жерди көрмеди,
Ашыў қаплап денесин,
Ақылға жол бермеди,
Өзин өзи баса алмай,
Арақ-арақ терледи,
Перзентиниң сөзине,
Кеўил бөлип ермеди,
Гүлайымның сөзлери,
Қулағына кирмеди.
Аш жолбарыстай ақырып,
Буўрабай турып сөйледи.
Тарийхта жоқ сөз айтып,
Басыма салдың уўайым,
Ырас болса сөзлериң,
Қайғы салды-аў қудайым.
Жағаласып айқасып,
Алдың атаңның айын,
Туўмай кеткир, терис туўғыр,
Салдың дүньяның ғайын,
Ырас болса сол сөзиң,
Кетти мениң қолайым,
Сөзлериңниң салмағы,
Жаман батты Гүлайым.
Тилим, аўзым болғай тасқа,
Жалғыз едиң шырағым,
Тайын болғай үлес пайың,
Ойлап ақыл тапқанбекен,
Ойлап мылтық атқанбекен,
Талап қылып алыс жолға,
Ол заманнан бул заманға,
Нашар атлар шапқанбекен.
Қанатлы менен қағысып,
Туяқлы менен тарысып,
Ханлар менен қарсыласып,
Қатын дәлил айтқанбекен.
Халайық сөзине аўып,
Қурал найза ақыл таўып,
Халықтың абыройын жаўып,
Қатын жаў қайтарғанбекен.
Кеўил жиберме ондайға,
Динди бузып шаппа айға,
Халық ишинде ермек болып,
Шерменде болма қудайға,
Бул дүньяға келип ем,
Мүтәж қылды зүриятқа,
Мендей ғәрип атаңды,
Салдың ғаўлап жанған отқа,
Толы журтты күлдирип,
Қалдырар болдың уятқа,
Туўмай кеткир, перзентим,
Тоқсан туўар мал әперип,
Жеткермедиң муратқа.
Кеўлиңе жаман ой алма,
Халыққа шерменде болма,
Шайтанның соқпағына салып,
Атаңды дозаққа салма,
Мына сөзди еситип,
Гүлайымдай перийзат,
Қәҳәрленип сөйлейди,
Сазан балықтай туўлап,
Ҳаслы нашар демесаң,
Ақылы бар мыңнан зыят,
Атасына ақырды,
Қуйқа түклери жуўлап,
Ондай сөзди сөйлеме,
Ол сөзлериң қатты уят,
Аңламайсаң бағыңды,
Табылмас мендей зүрият,
Өссе мениң абыройым,
Солды мақсетли мурат,
Қарғаса қудай бендесин,
Дүньядан өтер биймурат.
Арқасында қызыңның,
Қарсы жаўыңды қыйрат,
Изине ерип қызыңның,
Дүньяда мақсетиңди орнат,
Сөз мәнисин тексерип,
Барлық мағызын қурап,
Саўалым бар сорайман,
Мәнисин таўып бер жуўап:
Төрт тәрепке бақлап қарап,
Мерекеде ишип шарап,
Китап мәселеден сорап,
Сөзге қулақ салмадың ба?
Хабар сезбей ҳеш парықтан,
Ҳал сорамай аш-арықтан,
Жол-жоба көрип тарийхтан.
Өткенлерди аңбадың ба?
Әдалатлы журты абад,
Тегин еткен қантыў-набат,
Самның қызы Тәрмар набат,
Халыққа қорған болмады ма?
Мысырды сорап Балхия,
Китап айтқан Шаҳрухия,
Теңге қарып Анафия,
Аты машқул болмады ма?
Қарсылық қылған хан, патша,
Ғайрат салды елге қапша,
Ат шаўып өтти Айпарша,
Халыққа машқул болмады ма?
Жер жүзине аты мәлим,
Нешше ханға берген тәлим.
Журт сорап Төребек ханум,
Халыққа мәлим болмады ма?
Алға басып талабым,
Қарсыға тийгей тоқпағым,
Қызыр баба жылаўлап,
Ашылғайсаң соқпағым.
Жарамас сөзлерди айтып,
Байлама ата бағымды,
Ашыўымды келтирип,
Аштырма сөз булағымды.
Жақпайтуғын сөз айтып,
Сарсылдырма қулағымды,
Жылаўыма асылып,
Тойтармаңыз шабытымды,
Қайғы-ғамды ылақтыр,
Тайынла алтын тағымды,
Пәтия бер қызыңа,
Көриң қара—арымды,
Әрманым жоқ ат шаўып,
Өткерсем жигит шағымды,
Жылаўыма асылып,
Өсирме кеўил дағымды,
Қара шалып бағыма,
Бийкар өткерме ўағымды.
Қызыңызға таярла,
Жүйрик тулпар атыңды,
Жақпайтуғын сөз айтып,
Қайтармаңыз пәтимди,
Ойлап көрсең атажан,
Мен көзиңде қырағыңды,
Узақ жолға шаппаға,
Шаршамас пырағыңды,
Исимди шебине таўлап,
Қырсықтырма талабымды.
Қызым дийип кеўил берсең,
Таярла ат-жарағымды,
Алқысса оны еситип,
Буўрабай деген байыңыз,
Өксип-өксип жылады,
Не болғанын биле алмай,
Көзде жасын булады,
Бай дәлилден утылып.
Ақша жүзи солады,
Сөз айтыўға бата алмай,
Иши дәртке толады,
Онда-мунда теңселип,
Ақылы ҳайран болады,
Қызына қарап Буўрабай,
Мынадай етип толғады:

Ашылған гүлдей солайын,
Жалынсам да зар жылап,
Таптырмадың қолайын,
Қабыл алдым сөзиңди,
Жалғыз қызым Гүлайым.
Ықтыярым сеники,
Ҳәмириңе қайыл болайын.
Ақылым болды мениң лал,
Көп екен сенде қыйлы қал,
Әрманымды мен айтайын,
Сөзлериме қулақ сал.
Қара таўды жайлаған,
Тоғыз түлик мал айдаған,
Мыңнан тулпар байлаған,
Лақабым халықты жайлаған,
Мен атақлы бай едим,
Не керегим табылған,
Төрт түлигим сай едим,
Ежеспеге келгенде,
Мың кисиге тай едим,
Қастым тиккен жериме,
Жүдә пейли тар едим,
Қарсыласқан жериме,
Қайтпайтуғын нар едим,
Бир тырнақтың жоғынан,
Қара думан ғар едим,

Қыз да болсаң қуўатым,
Саған кеўлим жай едим,
Тилек тилеп жақын-жатым,
Қап таўындай еди пәтим,

Бир тырнаққа жетпейди,
Атан тулып алтыным,
Бир тырнаққа нийетлеп,
Алып едим алты қатын,
Тилегим қабыл болмады,

Қылған исим оңбады,
Алты арыў қушақлап,
Алпыс жасым толғанша,
Бир нышаным болмады.

Дәўлети ығбалыма қарап,
Бир қудадан перзент сорап,
Батыр балам болар деп,
Жыйнаған едим жаў-жарақ.

Қуўаныш кеўлим аттай шаўып,
Жақсы нийет мақсет таўып,
Батыр уллы боларман деп,
Тоқыттым бадана саўыт.

Егиз зәлел менен пайда,
Алтын, гүмис көпдур байда,
Жақсылықты ядыма алып,
Соқтырдым пәрани найза.

Арнап соқтырдым алтын ер,
Түрин көргенлер тулпар дер,
Батыр балам минер деп,
Еки мың жылқыдан таңлап,
Бақтырдым суўсар Қарагер,

Мақсет пенен бағышлап,
Сыншылларға таптырдым,
Алтын-гүмис шаптырдым,
Узақ жолға талмасын деп,
Жылында алты ай қәстерлеп,
Мүженеге бақтырдым.
Көзленер деп күтинип,
Қасасыл дуўа тақтырдым,
Көрсетпедим жақын-жатқа,
Мақсет пенен бақтырып,

Жетирдим он еки жасқа,
Ул туўар деп бағып ем,
Жете алмадым муратқа,
Барлығына ийе бол,
Жеткерер сени мақсетке,
Атаның малы мийрасты,
Изинде қалған зүриятқа,
Көргенде кеўлим тасарым,
Барғанда есик ашарым,
Ат абзалына ийе бол,
Улдан зыят қайсарым.
Шепке кеткен исимди,
Айналдырдың оңына,
Ашиямды тапсырдым,
Шырағым, өз қолыңа.
Қутлы болсын, шырағым,
Бес қурал менен Қарагер,
Бағышладым жолына.

Тәселле берип өзине,
Жас толып еки көзине,
Саркоптан қала салыўға,
Керек затларын алыўға,
Буўрабайдай байыңыз,
Урықсат қылды қызына,

Алтыннан болсын тарағың,
Дәрманым сенсең қарағым
Бағышладым жолыңа,
Бес қурал менен жарағың.

Ырас болса айтқаның,
Алла берсин дадымды,
Усы болса шабысың,
Жаман көрдим пәтиңди,
Жылаўыңда қарысын,
Мин Қарагер атыңды,
Жақын болсын узақ қыя
Меҳнетин болмағай зая,
Қол көтерип атасы,
Қызына берди пәтия:

Мен жолыңа аямай,
Бағыш еттим барымды,
Ашық болсын талайың,
Душпаннан ал арыңды,
Қызым саған урықсат,
Исле мақсет кәриңди.
Халқыңа мақсетиң орнат,
Жаў қуралың асынып,
Астыңа мин жүйрик ат,
Саркоптан қала салыўға,
Қызына етти урықсат.

КҮН ҚАЙДА (KU'N QAYDA)

Taker14 — Fri, 13 Feb 2015 13:26:03 GMT

Ордық орақ, шаптық отын, қаздық жап,
Тердик масақ, ийнимизге салдық қап,
Жас өмирлер гүлдей солып, болдық сап,
Бул жүристен енди бизге күн қайда?

Орақ орып, өмир бойы болдық қул,
Ислесек те ала алмадық қара пул,
Не жананлар байы өлип қалды тул,
Енди буған жайнап-жаснар күн қайда?

Күни-түни ордық пишен, салыны,
Гүздиң күни жыйдық пискен тарыны,
Өмиринше бир тоймаған қарыны,
Аш, жалаңаш биз сорлыға күн қайда?

Салық салып усы ҳалға ҳәр дайым,
Салығын салыўға биз болдық қайым,
Бир жутым бул ўақта болды уўайым,
Бул жүристен енди бизге күн қайда?

Ийинге тартарлық және жоқ кийим,
Ҳәм де ағайин жоқ, қәўендер бейим,
Көсилип жатарға және жоқ үйим,
Бул жүристен енди бизге күн қайда?

Тапқанымыз жетпей қара теңгеге,
Аўыстырып кийим алып кийерге,
Ҳәм базарлық қатар-қурбы жеңгеге,
Алып барар енди бизге ҳал қайда?

Не пайда, жигитлер, жалғаншы дүнья,
Алдады бизлерди жол салып қыя,
Қара басқа бул не деген ўақыя,
Бул жүристен енди бизге ел қайда?

Ашығың бар еди, талмадай бойы,
Қатарынан артық ақыл ҳәм ойы,
Болар деп қуўанған жақсылық тойы,
Жийемурат, көретуғын күн қайда?

Жийемурат, сениң менен едим дос,
Жер айдасам, бирге барып салдым қос,
Жоқшылықтан, қалдың мине бүгин бос,
Ашығыңа жететуғын күн қайда?

Буяқтағы көрген қорлық-азапты,
Күни-түни етип аўыр талапты,
Шай орнына ишкен айран шалапты,
Қушақласып айтатуғын күн қайда?

Қайғыдан қарайып, қайнаған иши,
Билектен майрылып, жоқ болған күши,
Сайымбетжан едиң бизлерден киши,
Сақтың сынбай жүретуғын күн қайда?

Бес жасыңда ағаң менен қой бақтың,
Сен шопаны болдың майда ылақтың,
Жол тап, жан шырағым, сынбасын сақтың
Жайнап-жаснап туратуғын күн қайда?

Қасымдағы еки бирдей жолдасым,
Қайғылыққа түсти мениң бул басым,
Көзден көл-дәрья боп ақтылар жасым,
Бул дүньяға шыққан менен не пайда?

ҚАШАН КӨРЕРМЕН (QASHAN KO'RERMEN)

Taker14 — Fri, 13 Feb 2015 13:25:17 GMT

ҚАШАН КӨРЕРМЕН (QASHAN KO'RERMEN)

Паяны жоқ бул дүньяда,
Қашан анамды көрермен?
Әрман билен бул дүньяда,
Йығлап-йығлап мен жүрермен.

Дүньяның жәбири жаманды,
Душпанның басы аманды,
Байыў-патшаға, зор заманды,
Сонлықтан йығлап жүрермен.

Көп жыл болды елден кеттим,
Хийўа барып хызмет еттим,
Елди сағындым, зар еттим,
Халқымды қашан көрермен?

Қара пул болмай табысым,
Келип тур мине намысым,
Әбдимурат жақын достым,
Аўылды қашан көрермен?

Ядымнан анам кетпеди,
Бир күн бир айдай өтпеди,
Тапқаным тамағыма жетпеди,
Аўылды қашан көрермен?

ЯРАНЛАР (YARANLAR)

Taker14 — Fri, 13 Feb 2015 13:24:26 GMT

Көрген соң тынарма Күнхожа сөзи,
Йығлар бул азаптан адамның өзи,
Балалардың ана деп бул айтқан сөзи,
Бул сөзиме қулағың сал, яранлар.

Жылап-жылап шырақларым өшеди,
Бул истиң тәғдирин кимлер шешеди,
Йығлай-йығлай сорлы күни кешеди,
Не қыларман енди буған, яранлар.

Зар жылап отыр ғой үйимниң иши,
Мениң жайым жер төлениң мүйеши,
Еки ул бар аға өзимнен киши,
Не қыламан енди буны ағалар.

Жылайды бийшара анасын айтып,
Дәрт үстине және дәртти молайтып,
Жүрермен дүньяда ағалар айтып,
Бир басқа бир саўда түсти, яранлар.

Бул басым берк екен, жарылған емес,
Залымлардың күни тарылған емес,
Бизлерден душпанлар сарылған емес,
Душпанларға бахыт берди, яранлар.

Бул дүнья өтерсең, ақырың паны,
Алдадың қыядан жол салып, мени,
Саў болса адамның ағалар дени,
Бир басқа бир саўда болды, яранлар.

Жетимлер телмирип жерди қазарлар,
Мениң бүлгенимди кимлер жазарлар,
Мөҳмин қулға бермес едим азарлар,
Бир басқа бир саўда болды, яранлар.

Бул дүньяның опасы жоқ бийпаян,
Ол өзиңе сениң әўелден аян,
Илая душпанлар етпегей зыян,
Болмаса ҳал қыйын болды, яранлар.

Бул заман тарылды ўақтым өт енди,
Не қылайын айтып енди бөтенди,
Мен сорлы зар жылап, ҳайран етеди,
Бир басқа бир заман болды, яранлар.

Теңизде аў салсаң, ҳәргиз балық жоқ,
Диземде димарым, белде ҳалым жоқ,
Мен сорлыға, ғәриплерге жарық жоқ,
Қараңғы думанда қалдым, яранлар.

Заман тарылып тур, аспан тутылып,
Таба алмадым жолды бәрҳа умтылып,
Залым себебинен әрманда болып,
Бир басқа бир саўда болды, яранлар.

Бул заман тарылды, кейни болмады,
Залымлардың қызыл гүли солмады,
Кеўилимниң ўақыты хош болмады,
Басқа ақырзаман түсти, яранлар.

Байға жүрсе жарлы ҳақын алалмай,
Ойнап соннан жаслар шалқып жүре алмай,
Бир кеткенлер ел дийдарын көре алмай,
Бир басқа бир заман болды, яранлар.

Яранлар сөз тыңлап қулақ салмаға,
Қаст еткен душпанның ақлын алмаға,
Шын жәннетке досың менен бармаға,
Қолың былға, жолды силте, яранлар.

Тыңлап мениң пидә арзы-ҳалымды,
Өзиң жеткергейсең ырысқалымды,
Қыйнап залым мениң шыбын жанымды,
Ата-анамды жерлер қушты, яранлар.

Ўа, дариқа, бул дүньяда қызық жоқ,
Ғәриплерде әзизлик бар, бузық жоқ,
Бәйгиден өтерге белли сызық жоқ,
Аламат, баламат болды, яранлар.

Соның ушын бул дүньяда йығларман,
Азап билен қана бағрым дағларман,
Қашан ўақтым, бахтым келип шағларман,
Адамның руўҳы гәда, яранлар.

Бул заман тарылды, тартылды танап,
Өмиримниң азабын болмаспан санап,
Жүрмедим ағалар бир майдан шағлап,
Бул дүнья ақырет болды, яранлар.

Душпанға сырыңны қылмағыл аян,
Узақ өмириңе етерлер зыян,
Шағып денелерин уўлы ҳәм жылан,
Биразлардың өмири өтти, яранлар.

Айра түстим туўып өскен елимнен
Қартайдым, дәрманым кетти белимнен,
Йырақ болып турғаным жоқ елимнен,
Бир басқа бир саўда болды, яранлар.

ЖАЙЛАЎЫМ (JAYLAWIM)

Taker14 — Fri, 13 Feb 2015 13:23:24 GMT

Ата журты Түркстаннан келгели,
Ата-бабам қоныс басқан жайлаўым.
Анадан туўғалы, ести билгели,
Қатар менен ойнап-өскен жайлаўым.

Күн бойына байыр етип турақлы,
Мен кетермен, әрман менен жырақлы,
Қамыс орған алтаў-жетеў, орақлы,
Терис төбе, Узын қайыр жайлаўым.

Өлим хабарынан келмегей саза,
Енди айтайын сөзди аманлық таза,
Ержан атаў менен шығысы «Ырза», –
Теңизлерде аўқат еткен жайлаўым.

Балық аўлап Тоқтас, Мантик бойынан,
Балық шаншып жазда жүрген ойыннан,
Шаншып сайлап жүрип жайын мойнынан,
Ата-бабам аўқат еткен жайлаўым.

Әбдимурат молла, Ибрайым менен,
Және қапталында Измурат герең,
Қытай, Қоңырат ҳәм де қалың ел менен, –
Ата-бабам аўқат еткен жайлаўым.

Аласат табылса, барлық ел көшер,
Көбейип тур арамыздан қан ишер,
«Жетим – жылай, ылақ – маңрай күн кешер»
Әрман менен жүрмен мен де жайлаўым.

Жайлаўым Жалайыр, Көпир ҳәм «Ақбөгет»,
Суў келер ме деген бизде бар үмит!
Шақақ урар ақыр бир күн қыз-жигит,
Әрман билен қайғыда өскен жайлаўым.

Әўелҳа өскеним Көк өзек бойы,
Адамның жетерме шуғылға ойы,
Пуқараның таймағайлар бақ-күйи,
Арзыў әрман билен өскен жайлаўым.

Қызлар менен суҳбет етип билгенше,
Дослық, меҳрибанлық етип өлгенше,
«Сен арман тур, мен берман тур» дегенше,
Арзыў әрман билен өскен жайлаўым.

Бекман шағыл, Жаңа суўдың бойлары,
Шарқыраўық «Мүйтен» бөгет жайлары,
Жайылған байлардың сансыз қойлары,
Көзиме тотыя жүрген жайлаўым.

Көл саға, Айырша, Тербенбес теңиз,
Әсиресе, Айыршада өскенбиз,
Бириккенде көкейлерин кескенбиз
Әрман билен айра түскен жайлаўым.

ПОСҚАН ЕЛ (POSQAN EL)

Taker14 — Fri, 13 Feb 2015 13:22:20 GMT

Шрифт көлеми: Әлипбе: Бас бет Китаплар Әдебият Хрестоматиясы ПОСҚАН ЕЛ ПОСҚАН ЕЛ (POSQAN EL) Ата журты Түркстан, Онда да паян етпеди. Күни-түни қыйналып, Он еки айда тапқаны, Қыс азыққа жетпеди. Кемтар болды суўлары, Ексе егин питпеди. Жаўгершилик көп болды, Сансыз адам қырылып, Ғарға жеген өликке, Жылға, сайлар топ болды, Зулымға дады жетпеди, Адам өлди қан төгилди, Бийгүна гелле кесилди, Ақ денели арыўдың, Бурымлары есилди. Қолы жеткен шоштыйып, Үлгисиз тон пишилди, Сағыйраның қанлары, Суў орнына төгилди, Атаға бала қарамай, Балаға ата қарамай, Кийерине кийим жоқ, Жол жүриўге жарамай, Жасы қайтқан ғаррылар, Бүгилген бели аналар, Көшкен көшке ере алмай, Жолда қалды биразы, Далада қалды көмиўсиз, Қызыл қумды асалмай, Дәрманы кетти ашлықтан, Аяғын қыя басалмай, Перзентлери жылады, Өлген ата-анасы, Қәўимине қоса алмай, Бүлгиншилик көп болды, Қарақалпақ посқан ел, Хорезмге жетиўге, Ҳәммелери буўды бел. Ата журты Түркстан, Өмирлик жайлаў болмады, Ғәрип пенен қәсерге, Жетим менен жесирге, Саясын ҳеш бир салмады. Алды менен басшысы, Еки ийнин жалмады, Бузық болды ийшаны, Әдилсиз болды қазысы, Гүнасыздан биразды, Гүналы деп қыйнады. Еки жақлап, үш жақлап, Күнниң жүзин көрсетпей, Кеўилге қайғы жамады. Ҳәй ағалар, ағалар! Постық сонда сандалып, Арқаладық арбаңлап, Ақырет көрдик өлимлик, Ишерге суў болмады, Көзимизден жаўдырап, Ашлықтан қаттық, қақпаштай, Қол-аяқлар салдырап, Қар бурқырап қан жаўды, Турмады ҳеш бир жадырап, Сонда да бизде кийим жоқ, Жалаң аяқ, жалаң бас, Киятырмыз қалжырап, Баз биреўдиң қолында, Қундақлаўлы баласы, Анасынан сүт шықпай, Тамшылайды көз жасы, Оны көрип өксийди, Неғылсын ғәрип анасы, Оған берер нәрсе жоқ, Тек шырағым панасы, Қазан-табақ арқалап, Киятыр байғус атасы. Ўай бийшара аналар, Ўай бийшара жас қызлар! Бүгилисип беллери, Жасы қайтқан ғаррылар, Тайнып ақ таяғын, Беллери әбден бүгилип, Басалмайды аяғын, Отырады дем алып. Он-он беси қуралып, Үн қосысып жылайды, Қайғы менен пақырлар, Көзиниң жасын булайды, Далада қалдық дослар деп, Қой, қозыдай шуўлайды, Қыйын болып ҳаллары, Таслап оны кете алмай, Келеди қайтып баллары, Бирин-бири жетелеп, Өнбейди сирә жоллары, Уай пақырлар, аналар! Перзентине сүйенип, Әри-бери жүреди, Онда-дағы болмайды, Оны көрип баллары, Қушақлайды мойнынан, Атасы менен анасы, Арман-берман сарғайып, Дәртке иши жанады, – Хош болыңыз балам! деп, Зорға ийек қағады. Дейди олар ақырында: «Ашылсын балам бахтыңыз, Болмағайсыз бизлердей, Хош болсын бәрҳә ўақтыңыз, Душпанларды жеңгейсиз, Сынбағай ҳеш бир сақтыңыз», Деп пақырлар ақырын, Жанын тәслим етеди; Жылап-жылап баллары, Басына белги салады. Кепинлерге–кепин жоқ, Орап гөне кийимге, Апарып ойға көмеди, Көмген менен пақырлар, Көзи қыймай анасын, Таслай алмай атасын, Төгеди көзден қан жасын. Жасқа толып көзлери, Қун-қуў болып жүзлери, – Анам! – деген сөзлери! Өңмениңнен өтеди. Аҳ жигитлер, жигитлер, Аҳ досларым, досларым, Оннан да өтип барамыз, Күннен күнге тарықтық, Гүман болды жан сақлаў, Қыя шөлде шалықтық, Балалы ҳаял көп еди, Бирге шыққан биз бенен, Посқыншылар тағы көп, Киятырған из бенен, Қыйын болды бәринен, Емизиўли балаларға. Шырқырайды, жылайды, Оны еситип мениң де, Төбе шашым жуўлайды, Анасы пақыр қыймайды, Өзинен дәрман кетсе де, Қушақлайды тасламай, Анасы өлген көп балалар, Қундағында иңгалап, Жол бойында көп қалды, Ғарға, қузғын семирди, Жас жанлардың қанына, Қудай сая салмады, Олардың шыбын жанына. Уай пақыр, жас жан нетейин, Сени алып жүрерге, Өзимде де дәрман жоқ. Усынып саған берерге, Қолымда шерек наным жоқ. Болғанда наным жас жанлар, Бермес пе едим сизлерге! Адам болсаң аман-саў, Еритпеспедим излерге, Шырақларым саў болсаң, Болар ең қуўат бизлерге, Оңарыңды гөзлер ең, Ерип туўры излерге, Шырақларым не пайда, Жетпедиңиз нийетке, Бул сыяқлы айрылмас, Келдиңиз дуўшар мийнетке, Жас басларың түспеди, Бир ғана күн зийнетке. Уай жас ғана жанларым! Шым-шырқадай улларым! Қызыл гүлдей солдыңыз. Бул нийетке жете алмай, Қула дүзде қалдыңыз, Бул дүньяға шыққанда, Не көрдиңиз шырағым? Бир күн ойнап күле алмай, Гүлдей болып солғаның, Жаман батты жас жанлар, Қула дүзде қалғаның. Қарақларым не пайда? Көликли көлик бермеди, Суўлы суўын бермеди, Жыласақ та удайы, Көздиң жасын көрмеди. Малы бар – малын бермеди, Қырылсақта топ болып, Неге өлди демеди, Шырақларым сизлердиң, Бахтыңызға не болды? Адамға адам қарамай, Кетти бәри жөнине, Адам емес адамлар, Ғәрипке ҳеш бир қарамас, Өз малына масайрап, Аш деп ҳалын сорамас, Далада биреў өлсе де, Өлигине қарамас, Мийримсиз залым заманда, Дүньяға шығып шырағым, Не көрип кеттик дейсизлер?! Аҳ жигитлер, жигитлер! Аҳ досларым, досларым! Қайсы бирин айтайын, Ондағы көрген зорлықтың? Үш күн өтти арадан, Түркстаннан шыққалы, Соннан бери санасам, Тоқсан төрт адам өлипти, Жасы ҳәм де ғаррыдан, Немиз қалды ойлаңлар! Тоқсан төрт адам кеселден, Төсегинде өлген жоқ, Әўел бастан елинен, Оңғылық пенен келген жоқ, Ушырады қысымға, Шыдамады тутымға, Ишерге нәрсе таппады, Ертели-кеш жутымға, Байлардың посып көшиўи, Жери жетпей көшкен жоқ. Буяққа кеткен ашларға, Жер берместиң ҳийлеси, Толтырып көзди жасларға, Оннан да етпек өлеси. Соның ушын ол байлар, Ерте көшти ашлардан, Хорезмниң жерине, Олардың неси кетеди, Саўарына саўын бар, Ишерине тамақ бар, Кийерине кийим бар, Төсерине төсек бар, Жамыларына көрпе бар, Усылары тап-тайын, Олардың кимнен зары бар. Ўай досларым, досларым! Байға бир пул өлгениң, Қараўытып қан жутып, Көздиң жасын ишкениң, Досларым бир пул оларға, Оттай сөнип өшкениң. Мине бүгин жигитлер, Төртинши күн болып тур, Түркстаннан шыққалы, Өлди бир жүз қырық адам, Буларды көрип мен сорлы, Күймеймен неғып отларға. Әдира қалған туўған жер, Болмаған соң абадан, Ойнап-күлип жатарға, Киятырмыз минекей, Қай жерлерге барамыз, Қәйерден жай табармыз? Ол тағы бизге уўайым, Қайғы жамап қайғыға, Кеўил толды дәртлерге, Аўыр салмақ түсип тур, Билетуғын мәртлерге. Ал жигитлер мен сорлы, Посқан елдиң, ишинде, Қобызымды қолға алып, Қайғылы нама шаламан. Неге қапа болмайын? Мына өлген жас жанлар, Мына өлген аналар, Анаў өлген аталар, Көзлерин ғарға шоқыйды, Таппаған соң паналар. Ыңыранбайын мен неге, Мынаў халық шубырған, Барарына жери жоқ, Батарына көли жоқ, Атақлы етип барарға, Мәканлы жайы, жери жоқ. Соны көрип мен сорлы, Қуўраған қуў қобыздың, Қулақларын бурайман, Кеўлим дәртке толған соң, Қайғыларды жырлайман. Туўысқан қалды далада, Туўған қалды далада, Аналар қалды далада, Аталар қалды далада, Ақ сүт берген жан анам, Келермен қайтып қасыңа, Ырза бол биздей бахытсыз, Сорлы перзент улыңа, Бизлерди жаңа туўғанда, Усындай болар деппедиң? Асырағанда жан ата, Рәҳәтин көрсет деп едиң, Хор болмасын балаларым... Ата солай деп едиң, Өлмесликке ашлықтан, Озалдан ғамын жеп едиң, Не пайда болды ол исиң? Негизинен болмады, Шайқалып егин егерге, Сенде бир жер болмады, Жазыңда қатық ишерге, Сенде саўын болмады, Көсилип еркин жатарға, Сенде ақ үй болмады, Емин еркин ишерге, Сенде тамақ болмады, Жыл он еки ай жүргенде, Қабың дәнге толмады, Бул күниң де көп болып, Постырды бизди залымлар, Өскен жерде қоймады, Соның ушын аналар! Соның ушын аталар! Көшкен көшке ердиңлер, Ярым күнлик жолларға, Зордан-зорға жүрдиңлер, Оннан соңғы күнлерде, Беллериңиз бүгилип, Қабырғаңыз сөгилип, Көзиңиздиң жаслары, Тас буршақтай төгилип, Қалдың қула-далада. Ғарға менен қузғынға, Қасқыр менен шағалға, Тойғанынша жем болып, Аҳ аналар, аналар! Аҳ аталар, аталар! Сенлердиң бул қалғаның, Өзегимди өртеди, Жүрегимди сындырды, Бул дүньяға шыққалы, Есимди билип иңгәлап, Етегимди жапқалы, Қайғының суўы қандырды, Түркстаннан шыққалы, Сегиз күн өтти арадан, Өлди үш жүз қырық адам. Жолдың бойы қуры емес, Қушақласқан өлимтик, Көргенде қуйқаң жуўлайды, Бул дүньяға шыққанға, Пушайманлар қыласаң, Қылтыйып қуры жүргеннен, Өлимге ырза боласаң. Усы дәртке шыдамай, Қобызларды қолға алып, Далада қалған дағдарып, Туўысқанларды ойға алып, Өксип-өксип жылайсаң. Ал досларым, досларым, Өлгенлерди қояйын, Өлгенлер санын айтыўға, Тилим жетпес гүрмелип, Басқадан гәпти қозғайын. Қобызымды қолға алып, Айып көрмеңлер ағалар, Сезимниң болса қәтеси, Кеширерсиз қыйналмай, Кеткен шығар көп қәте, Айтқан бираз сөзимде, Жаслар турды көзимде, Қайғы менен сарғайып, Қан қалмады жүзимде, Айтқанларым болмады, Көп душпан жүрди изимде. Енди мине сөз қылып, Айтайын деген дәстаным. Усы ашлықта атадан, Ҳәм айрылып анадан, Жетим қалды Минайым, Айрылмастай қайғыны, Оған берди қудайым, Сол жылы, тап сол жетим, Жетип еди он үшке, Өзи сулыў қыз еди, Көргенниң мийри қанғандай, Қаслары қара қыйылған, Аўызға үрип салғандай, Жетим еди бийшара, Қайырқомы жоқ еди. Түркстаннан шыққан соң, Атасы менен анасы, Өлип еди бир күнде, Арба жолдың бойында, Қалып еди пақырлар, Қызыл қумның ойында, Соннан бери бул қызды, Қасыма ертип әлпешлеп, Ишпесем де өз басым Тапқанымды берип ем. Кейнимнен қалмай олдағы, Жүрер еди ағалап, Төмен қарап тунжырап, Ата-анасын айтады. Мен де оған жылайман, Сай сүйегим сырқырап. Базда ол қыз бийшара, Тынбайды жылап шырқырап, Мине бүгин жигитлер, Он күн өтти арадан, Өлим орын алғалы, Ата журты Түркстан, Биз сорлыдан қалғалы, Бес күн болды анықтан, Қасымдағы жетим қыз, Маған жолдас болғалы. Ал жигитлер, қулақ сал! Баслайын мине сөзимди, Түни менен бир тынбай, Астық талай бийикти. Оннан да бетер қыздырып, Иштеги дәрт-күйикти, Таң саз берип атқанда, Бир бай көшке илестик, Отыр екен дем алып, Түсирип барлық жүклерин, Қурсақларын қампайтып, Қәҳәрленген түклерин, Оннан да бетер узайтып, Жетим қызды жетелеп, Нан берер деген үмитим, Оннан басқа ойым жоқ, Болады деген бундай ис. Бул бир асқан бай екен, Төрт түлиги сай екен, Быдым-быдым бет-аўзы, Бир баласы бар екен. Отыр екен төринде, Тамақ ишип тамсанып, Өзи байдың баласы, Ерке екен енеғар. Мойнын созды, умтылды, Қасымдағы жетимге, Қарады да жутынды. Сол ўақлары бизлер де, Кейнимизге шегиндик, Қайтайық деп кейинге, Шатпақланған затларды, Қағып салдық ийинге, Кетейин деп атқанда, Услап алды шалғайдан, Жаңағы байдың баласы, Өзи бай болғаннан соң, Жетти бизге шамасы, Маған айтты жекирип, Тойғаннан соң тамаққа, Қайта-қайта кекирип: «Қасындағы жас қызды, Қайда алып барасаң? Қәйерлерге апарып, Оны малға сатасаң? Маған бер мына қызыңды? Ҳаяллыққа аламан, Жаман болса негизи, Қой кейнине саламан, Айтқанымды қылмаса, Қарқыратып шаламан, Қәне сөйле жолаўшы! Бересең бе бул қызды? Қандай жуўап айтасаң?» – Деген ўақта мен де айттым: – «Жетим еди шырағым, Ғәрип еди бул нашар, Ата-анасы жолда өлип, Ҳалы қыйын болған соң, Ертип едим изиме, Қондырмайын деп ғарғаны Ушығадай жүзине, Ойлап едим шырағым», – Деп айтсам да зарымды, Тыңламады есерсоқ, Жуўырып келди қасыма, Салып кетти басыма, Қарамады мен сордың, Көзден аққан жасыма. Қолымдағы жетимди, Зорлық пенен алыўға, Умтылысты анталап, Ҳәммелери умтылды, Айтайын десем арзымды, Төрде отырған байы да, Ол да келип қасыма, Таяқ урды аямай, Өзим болса аш адам. Айқасыўға жарамай, Әри-бери жыладым, Көздиң жасын буладым, Бермеймен деп жетимди, Узыныма қуладым, Тағы тийди бир таяқ, Көзим тынды тунжырап, Есим аўды сол мәҳәл, Қол-аяғым қалтырап, Жетим кетти қолымнан, Аға деген даўысы, Қулағымды жарып, шырқырап, Ҳәр қайсысы урған соң, Аўды есим таяққа, Неғып күшим жетеди, Сол секилли саяққа, Қолымнан кеткен жетимниң, – «Өлдим!» деген даўысы, Зорға келди қулаққа, Әри-бери жүриўге, Келмесе де ҳалларым, Тырбаңлайман сояққа, Туралмайман орнымнан, Зиреклеп қан ағады, Тынбай ғана мурнымнан. Қолымнан кеткен жетимге, Барыўға ҳалым жетпеди, Ҳәлсиреген аяғым, Түргелейин десем де, Айтқанымды етпеди. Тағы да аўды еслерим, Барлық ғана денемнен, Сап болғандай күшлерим, Сол жетимниң зарына, Жанды оттай ишлерим, Қайғы менен қападан, Қайрылды мениң тислерим. Күни менен тағы да, Оңбаған соң өмирде, Еткен ҳадал ислерим, Дуўры келди буларға, Кешеги көрген түслерим. Аўыр жара улғайып, Аўды енди еслерим, Азап болды удайы, Көрген мына күнлерим, Ўай жигитлер, жигитлер! Аҳ досларым, досларым! Бир ўақлары болғанда, Көзимди ашып қарасам, Баяғы жерде нәрсе жоқ, Көшипти бай қалмастан. Өлимдар болған мен сорға, Рәҳимин салмастан, Кеткен екен зулымлар. Жетим қызды шырлатып, Көзди салып қарасам, Еки адам отыр басымда, Оннан басқа бир жан жоқ, Қыбырлаған қасымда, Бул отырған ким десем, Таласып емшек емискен, Тай-қулындай тебискен, Белғанама қуўатым, Еки бирдей қанатым, Мени таслап кете алмай, Қалған екен көшлерден. Басымды олар сыйпалап, Аўзыма суў тамызды, Жатқанымды қайғылап, Көзинен жаслар ағызды. Айттым сонда оларға: – «Мениң ушын жыламаң, Көздиң жасын буламаң, Тәўекел етип ҳәр иске, Мәрт болыңлар қайтпастай, – Қарсы келген жаўлардан, Аттың басын тартпастай», – Деп оларға сөйерде, Нәсият бердим әстелеп, Билгенимди көп айттым, Сөз маржанын кестелеп, Олардағы бул сөзге, Қайта-қайта қуўанды: Айтқаның рас, аға, – деп, Жылағаннан жубанды. Тез жүрейик турсаң, – деп, Аўзыма суў тамызды. Есимди жыйдым соннан соң, Орнымнан зорға түргелдим. Асылдым да оларға, Кейинине мен тез ердим, Түн кеш екен ол ўақта, Жулдызлар тур жымынлап, Қара булттың қасында, Ай тур тағы қарайып, Үркерлердиң тусында, Даўыл есип тағы тур, Саратанның жазында, Киятырмыз биз сонда, Үшеў болып жол менен, Арқаланып жай жүрип, Еки бирдей баўырым, Бетиме мениң қарайды: – Саў болғайсаң аға, – деп, Ҳал-жайымды сорайды. Өзлери жемей береди, – Бир тислем нан қалды, – деп, Ҳәлленемен мендағы, Емин-еркин оны жеп, Шықпас жанға жигитлер, Болады екен ҳәр ис сеп, Қасымдағы қуўатым, Еки бирдей қанатым, – Дем алайық, аға, – деп, Таса жерге отырды, Адым атып жүрерге, – Ҳалы қалмай болдырды, Ашлық қурсын, арсыз жаў, Қызыл жүзди солдырды, Қайғы менен қапалар, Жас жүрегин талдырды, Мен де отырман қасында, Еки бирдей жаслардың, Қараўыл боп басында. Бөленип турды көп дәртке, Аққан көздиң жасында, Еринлери қыбырлап, Қасларын зорға қағады, Гиреўленип көзлери, Шақмақтың отын жағады. Аға деген даўысы, Зордан-зорға шығады, Мийлери жаман айланып, Өкпе аўзына тығады, Жас жүреги ҳәўлирип, Шалқасына жығады. Қатты ескен ол самал, Бетлеринен қағады, Үргин үрип шаң шығып, Ақырзаман болады. Ҳаўадағы қара булт, Дүньяның жүзин шолады, Жымыңласқан жулдызлар, Жерге қарап сырқады. Бул сырыққан жулдыздай, Жас жанлардың өшкени, Қайғы менен қан жутып, Ақыретке көшкени, Қақлығысқан қара булт, Өлимниң суўын ишкени, Буршақ пенен жаўынлар, Ескен қатты даўыллар, Жылай-жылай муңлының, Қорлықта күни кешкени. Аҳ досларым, досларым, Шолпан жулдыз батқанда, Түнги қуслар оянып, Жапалақлар жатқанда, Таң да атты сарғайып, Қызыл-жасыл доланып, Күн шықпады уядан, Алмадай болып қызарып, Көринеди қыядан, Ол неге қызыл болмасын? Ол неге шықпай турмасын? Қан төгилип атқанда, Жазықсыздан жанларды, Ғарға шоқып жатқанда, Адамның услап баласын, Мал орнына сатқанда, Мийримсиздиң қоллары, Қызыл қанға батқанда, Күн шығып, неге ай туўсын? Ай туўып, неге күн шықсын? Ҳал дәрманым жоқ болып, Жылға сайлар көп болып, Қызыл гүллер солғанда, Аҳ жигитлер, жигитлер! Таң атып, күн шыққанда, Қасымдағы қуўатым! Еки бирдей қанатым, Турмақшы болды орнынан, Сол ўақлары ағалар, Кейинимизден тап болды, Бирге шыққан жолдаслар, Қурбы менен қурдаслар. Олар көрип бизлерди, Қушақласып жылады, Шыдай алмай биразы, Бойын таслап қулады, Дәрманы кетип биразы, Ақ теректей сулады, Баўырларым жыйналып, Көзиниң жасын булады. Қасымдағы аштан-аш, – Талып жатқан екеўге, Тарақтайдан нан берди, Қолына олар тийиўден, Қатып қалған нанларды, Қытырлатып кемирди. Маған да берди аз ғана. Бир устақан, бир тал ет, Мен де оны жеп алдым, Жеп болған соң буларды, Қуўат енди бойыма, Оңалдым деп ойладым, Қуўанышым сыймай қойныма, Тикке турдым орнымнан, Исенип өз ҳалыма, Көз жиберип қарасам, Еки бирдей жолдасым, Аш өзекке түсипти, Жаңағыларды жеген соң Не болғанын билмепти, Еси аўып талыпты, Басларын зорға шайқайды, Кирпигин зорға қағады. Ҳәмме дослар жыйналып, Бири қалмай қыйналып, Суў тамызды аўзына, Сүйеп атыр басларын: – Жазыл баўрым, жас жан», – деп, Жаўдыр қара көзинен, Ағызады жасларын. Бир ўақлары болғанда, Есин жыйды екеўи, Шықпай қалды жанлары, Тамақ болып тиреўи, Бурынғысынан өзгерди, Көзлеримниң гиреўи, Сөйлеўге тили гүрмелди. Аманласты кейнинен, Келген ҳасыл дослар менен, Қушақласып қайтадан, Бетлеринен сүйисип, Тентиреклеп турдылар, Бир тислем нан жеген соң, Өлмеске жетти қоллары, Ағайин жетип кейининен, Ашылды саррас жоллары, Апа, аға деп бақырып, Қуўанысты баллары. Сол отырған жерлерде, Дем алдық тағы азғана, Бар тамақты бөлип жеп, Базар қылып барына, Жетеклесип сөйерден, Түстик тағы жолларға, Қасық, шөмиш, табақты, Мықлы услап қолларға, Бир-биреўге ҳал болып, Қай бир қумнан өте алмай, Маңлайдан төктик терлерди, Арқаланып умтылып, Жыйнадық барлық күшлерди. Ортамызда бир ешек, Көрпе-төсек артыўлы, Бәри гөне олардың, Жаңасы жоқ жартыўлы, Ортаға бала мингизип, Ешегимиз жүк артқан, Ол да арық өлеси, Қыстан азып шықтылар, Паналап от жеп турарға, Болмаған соң төлеси, Қара көзим жаўдырап, Баяғы жерден шыққаннан, Үш күн өтти арадан. Соннан бери досларым, Таўыстық барлық аўқатты. Енди жаман тарықтық, Өлер болдық ашлықтан. Кесиртке менен тасбақа Услатпады жеў ушын, Тасбақа менен ҳәккелер, Қолымызға түспеди, «Аштың аўы жүрмейди», Дегендей-ақ досларым, Ағаштан басқа нәрсе жоқ, Оны жеўге тамсанып, Таңлайға татыр нәрсе жоқ, Кемиремиз ағаштың, Қыя шыққан тамырын, Ол да ашшы уў екен. Шығарамыз қамырын, Сексеўилдиң жаслары, Болады екен зәҳәр уў. Шөплерди жеп, ашшыдан Исти бет ҳәм аўзымыз. Тамақларымыз гүп болып, Қарлықты және даўсымыз, Өлерге мүмкин күн болды, Ол ашлықта бир кеште, Ортадағы ешекти, Отыны мол жерлерге, Жеткеннен сон жақсылап Сойдық оны пуштарлап, Үйтпе қылды ҳәммесин, Зая етпей бирисин, Бир жаңқадан бөлистик, Писирдик отқа терисин, Тағы тойдық етине, Қалғанларын бөлисип, Салдық тулып, қалтаға, Ешектиң жүги бизлерге, Дөҳмет болды тағы да, Гөпе көрпе, шапанды, Тырмыш алып арқалап, Арадан еки күн өткенде Қуладық бир теңизге. «Айыршаның» үстинен, Түсиў менен бул изге, Қоныс бастық сол жерге Аз ғана күн мәканлап, Шалшық суўлар бар екен, Онда балық мол екен, «Муңайтпас» деген атаўға, Қоныс бастық сол жерге, Оның батыс жағында, «Тербенбес» деген бар екен, Ол да бийик қум екен, Еки жағы қамыслық Шыбыны да мол екен. Жатқармайды түни менен, Енди қаза тоқыдық, Услайық деп балықты, Адам бойы жерлерге, Апарып салдық қазаны, Балық түсти қазаға, Қарнымыз тойып балыққа, Ашлықлардан қутылып, Шықтық аз күн жарыққа, Жаз күнлери еди бул, Жалаңаш-жалпы елеўсиз Жүре бердик еп пенен, Қаза салып шалшыққа, Жумыс қылып көп пенен, Жазлар өтип бир күни, Қылышын сүйреп қыс келди. Қара бултлар тиркелип, Ушқын қарлар бурқырап, Жаз жайлаған үйреклер, Жайыққа ушты шырқырап, Тоқпақтай ести қатты жел, Жаман болды шақылдап, Енди бизге кийим жоқ, Кийинип аў салыўға, Жаман да болса етик жоқ, Аяққа енди тартарға, Қамыстан басқа нәрсе жоқ, Түнде салып жатарға, Топырақтан басқа төсек жоқ, Тамақ ушын татарға, Көз жиберсең нәрсе жоқ, Бала-шаға тағы да, Баяғыдай шуўласты. Қыс жаман келди тағы да, Дәртлер дәртке уласты, Енди биз не қылармыз? Қаяқтан тамақ табармыз? Аҳ досларым, досларым! Өлмеўге себеп табылды, Қарабарақ мол екен, Кебирге питкен қалып бос, Табалмасаң тамақты, Ишерлик ас сол екен. Басындағы дәнесин, Зая қылмай қағамыз, Қағып алып ҳәммесин, Күн шуўаққа жаямыз, Кепкеннен соң дәнесин Түйерге бизде кели жоқ, Дигирманлар тағы жоқ, Уўқалаймыз қол менен, Қаўылдырығын қуямыз, Шарлап алған тазасын, Зәҳәрден ашшы биразы, Ишимизди жандырды. Иш аўырыўдан адамлар, Бурынғыдан да көп өлди. Дәртке даўа болмады, Ашшы ишип иш тырысты, Оннан соңғы бир талап, Атшоқай болды қазбаға, Бул да болса әдира, Ызғар жерге шыққан соң, Қатып қалған тас болып. Алынбайды жуўықта, Излей алмайсаң бой жазып, Қақаман қатты суўықта, Барсақ та излеп ат шоқай, Гейде тапсақ, гейде жоқ, Қазарға түбин белде жоқ. Соның ушын атшоқай, Алынбайды тартсаң да, Жерлери тоң болған соң, Өнбейди ол жуўықта, Аҳ досларым, досларым! Аҳ жигитлер, жигитлер! Он қос болдық жыйналып, Посып келген посқыншы, Арасынан солардың, Күнде үшеў өледи, Қыс өтпей-ақ қасымыз, – Қойымшылық болды бир талай, Бирме-бирге келгенде, Биз бүйерге келгенде, Үш жүзден аслам жан еди. Өле-өле олардан, Қалды бир жүз елли адам. Олардың да жүрерлик, Денлери де саў емес, Кими жөтел, кими аўырыў, Кимлерин суўық қағыпты, Кимлери искен ашлықтан, Қараўытқан жүзлери, Шықпай жүрген жаны бар, Жаўдырайды көзлери, Зордан-зорға шығады, Ҳәр бир айтқан сөзлери. Ыңыранады биразы, Көп қайралып тислери. Аҳ досларым, досларым! Бул қыс өтти усылай, Кимлер өлип далада, Кимлер өлип салада, Қазасы жеткен бенделер, – Күнде де өлди, түнде өлди, Қалғанымыз жетистик, Келер жылғы жазларға. Қыстағы қалған қазаны, Оңластырдық тағы да, Бир күнлери дүзетип, Апарып салдық шалшыққа, Қалың муз кетер-кетпестен, Шешинип түстик суўларға, Денемиз қақ-қақ жарылды,. Табанымыз айрылды, Салғанда ол қазаға, Тилеймиз тилек ҳәммемиз, Жаз шыққан соң, қыс өтип, Ҳәммемиз де қуўандық. Балығы мол түскей деп, Қумалақтан пал аштық: Бир палшы балық жоқ дейди, Балық жоқ деген палшыны, Жеп қойғымыз келеди. Балық мол деген палшыны, Қушақлағымыз келеди. Тартыс болды күни менен Не түсер екен ертең деп, Уйқыламай шықтық түни менен, Түни менен уйқы жоқ, Алыс жерге байраққа, Ат жиберген кисидей, Жатырмыз сонда ойланып, Уллы қайғы түскендей, Ала геўгим ўақытта, Алаңлап турдық ҳәммемиз, Балық көп деген ой менен Солай болды дәмемиз, Марданды салып ийинге, Жүрип жеттик ҳәммемиз. Қаза салған жерлерге, Қол аяғымыз қалтырап, Азаңғы түскен ақ қыраў, Исиреди аяқты, Ызғырып ескен желлери, Қызартады қулақты. Қолға алған шыжым жип, Талдырады бармақты, Қара суўық қайқайып, Салады бизге салмақты, Барсақ көлдиң жағасы, Қаймақласып қатыпты, Салған бизиң қазамыз. Көринип тур узақтан, Баралмай турмыз жағада. Суўық деген азаптан, Айтыстық турып жағада. «Я өлейик, қалайық, Жағада бүштип турғаннан, Қазаға таман барайық. Қазада болса бир нәрсе Беккем услап алайық. Алып шығып жағаға, Ақ марданға салайық, Апарып үйге аман-саў, Қазанларға асайық. От жағып тезден писирип, Сорпасына тояйық! Аҳ жигитлер, жигитлер! Бул , турғанды қояйық! – Деп ҳәммемиз ғалаба, Кийимлерди тасладық, Қаза салған жерлерге, Иркилмей жол басладық, Бардық қаза қасына, Ҳәммемиз де ентелеп, Қыяқ музды қақ жарып, Бир биримизди жетелеп, Таяқ алып қолларға, Қыйсық жолды төтелеп. Барып көрсек қазаға, Ақ шабақ пенен ақ сазан Сыйғанынша толыпты, Қуўанғаннан ҳәммемиз, Даўыслап та жибердик, Ҳәр балықты бир услап, Сағағына қол өткердик. Ала, ала балығын, Тап түбине жетирдик, Марданға салып шығардық, Баяғы турған жағаға, Әйне сәске ўақтында, – Қазаны қарап биз болдық, Ишинде қоймай бир шабақ, Қадаларын суўырып, Марданларды толтырып, Жағаға қарап жуўырдық. Санап көрсек балықты, Тоқсан бири түсипти, Ириси ҳәм майдасы. Шөбиреси болса да, Көпти бизге пайдасы. Ем еди бизге ол күнде, «Сасық көлдиң» тортасы, Соның ушын, биз оның, Шылымын да жалаймыз, Арқаладық қалдырмай, Балықлардың барлығын. Умытты сонда жигитлер, Бул дүньяның тарлығын. Арқалаў менен аўылға, Алып келдик күн бата, Отыр екен жол қарап, Қатын менен балалар да, Аўға балық түспесе, Қыйын деп бул ҳаллар да, Көргенде бизди қуўанып, Алдымызға жуўырды. Балықты көрип пақырлар, Қуўанғаннан жылады, Ағажанлап кимиси, Шабақларды услады. Алдық бөлип балықты. Қара кеўилди хошладық, Балықлардың ҳәммесин, Үйме-үйге тең бөлдик. Бирине қылап қылмастан, Ҳәр үйге келди бес сазан, Бир сазанның өзине, Қайнайды толып бир қазан. Аз болса да көп көрип, Сорпа иштик, тойықдық, Қарынымыз қампайып, Тыныш уйқылаўға қарадық, Уртларымыз томпайып, Қосларда жаттық шалқайып. Мәзи-майрам биз болдық, Тоқшылықлар улғайып, Биригип ҳәмме ойнадық, Азанда усы тойғанға, Бүлбил болып сайрадық! Аҳ жигитлер, жигитлер! Жүктиң көрки аршады, Түйениң көрки наршады, – Байдың көрки мал менен, Қундыз тутқан паршады, Адамның көрки кийимди, Әсиресе ишимди, Ишерге тамақ болмаса, Кийимиңди сатасаң, Тоқ болса сениң тамағың, Жақсы кийим табасаң! Мине көриң жигитлер, Кеше көшип келгенде, Күни кеше жүргенде, Қандай едик ашлықтан, Қазаға балық түскели, Қандай болдық абадан, Бир күн жутар тамаққа, Қаншелли биз мәс болдық, Жаны бар жигит жатар ма, Дегендей-ақ досларым, Ерте турып тағы да, Арқаға қарай жол шектик, Ҳәммемиз барып көллерге, Кешегиден жыллы күн, Қатпаған екен қара суў, Қарқылдасып шағала, Ушқан екен аппақ қуў, Бардықтағы жағаға, Тасладық гүллән кийимди, Мардан алып бардаңлап, Әсте барып ардаңлап, Жеттик қаза жанына, Қазаны барып қарасақ, Кешегиден бес бетер, Қазаға балық толыпты, Қуўанып тағы ҳәммемиз, Қанамызға сыймадық. Салдық жекен марданға, Балығы көп болған соң, Қалмады иште әрман да. Усылай болып жигитлер, Қарын тойды анықлап... Қамыс қостан қутылдық. Ық, пана ескен шыптадан, – Қуп-қуў үйден қутылдық, Шапан кийдик анықлап. Ал жигитлер, жигитлер, Қоныс басқан жеримиз, «Мүңайтпас» деген атаўды, – Белгили мәкан еттик биз. Ал жигитлер, жигитлер, Енди өлимнен қутылдық, Жайнап-жаснап халық болдық. Ақ дәрьяның бойынан, Шалшық суўлы ойынан, Жекен ордық жазында, Жақсы шыпта тоқыўға, Жазы менен жекенди, Тынбастан ордық орақлап Шыпталарды тоқыдық. Шылымтал есип қатынлар, Шыпталарын жуўырды, Усылай болып жигитлер, Қослардың ишин жақсылап, Аўыл болдық, халық болдық. Ешки алдық саўынға, Кетпен урдық қаўынға, Усылай күн кеширдик... *** Ал, жигитлер, жигитлер, Тағы бир сөзди баслайын, Қулақ салып тыңлаңлар, Кешеги өткен күнимнен, Бир толғаўды баслайын, Қобызымды қолға алып, Тағы нама толғайын, Қолымнан кеткен ол нашар, Күйик болды әрманлы, Ойымнан шықпай күн-түни, Уйқымды шайдай ашады, Ол көзимниң алдында, Елеслейди турады, «Аға» деген даўысы, «Ана» деген сөзлери, «Ата» деген сөзлери, Жаўдыраған көзлери, Ойымнан шықпай барады. Ойлайман да жылайман, Көзимниң жасын булайман, Шыдай алмай дәртине, Узыныма қулайман. «Қарағым-аў қайда», – деп, Бармағымды шайнайман, Излегим келип сол қызды, Ҳәр нәрсени ойлайман, Досларым менен ойластым, Биразлары менен сөйлестим, Биразы айтты олардың: – Ол қыз ушын ҳәлек боп, Несине оның барасаң? Ойлаўымша, ол нашар, Аман емес бәледен, Бай қолына түскен соң, Жылай-жылай бийшара, Қайғыда өлип кеткенди. Усылай болып бийшара, Жерине анық жеткенди, Жаслығына қарамай. Қабырғасын сөккенди, Қәдирсиз қылып пақырдың, Жүрегине тепкенди, Жарамас жумысына, Қызыл қанын төккенди. Аман емес ол қызың, Излеме, жора, ҳәлек боп, Еңбегиң күйер қыяда, Қаларсаң сөйтип далада, Өлерсең кеўип салада, Излеме, жора, ол қызды, – Деп биреўи айтады, Буның айтқан сөзлери, Унамады, жақпады. Қолымнан кеткен жетим қыз, Ядымнан сирә шықпады, Екинши достым ол айтты, Азғана емес көп айтты: – Излесең, жора, өзиң бил, Қолдан кеткен жетим қыз, Мәнисин билсең қызыл гүл, Заманы келсе пақырдың, Сайрап турған жас бүлбил, Сорастыр, жора сорастыр Тири болса, бийшара, Ырза болар өзиңе, Мийри қанар пақырдың, Айтқан арнап сөзиңе, Қайғыда жүрсең, билемен, Себеби, жора, сол қыздың Қан жуўырар жүзиңе, Қалғаннан соң ол қызың, Залым байдың қолында, Тақатың сирә болмады, Жалғызбан деме, жоражан, Ерейин мен изиңе. – Қыдырайық екеўимиз, Қолдан кеткен жетимди, Тири болса тирисин, Өли болса өлисин, Көзимиз бенен көрейик. Өлген болса ол пақыр, Ҳаққына дуўа етейик, Екеўлеп излеп, жоражан, Қыздың турған жерине, Саррас жүрип кетейик. Асқар таўлар келсе де, Ушан теңиз келсе де, Иркилместен өтейик. Хабарын билсек ол қыздың, Шаршамайық узақ деп, Жанып турған от болса, Тайынбайық дозақ деп. Тири көрсек пақырды, Еңбектиң шын қайтқаны, Орынланғаны қалдықсыз, Баяғыда айтқаны, Тири болса, бийшара, Ырза болар бизлерге, Ырзаман деп өзи айтар Излеп келген бизлерге, Кетейик, жора, кетейик, Қонсақтағы дүзлерге, – Деп айтқанда достымның, Қушақладым мойнынан, Мийрим қанды еситип, Ойлаған оның ойынан, Айландым деп ақылыңнан, Тағы сүйдим аўзынан. Айтқаның ырас, жан достым, Берекет тап сол ушын, Етер болсаңыз хызмет, Бир ғана емес, жоражан, Жүз мәртебе рахмет, Қайыл қылып жетимди, Тийгизсең маған дәремат, Достым мың-мың рахмет, – Дедимдағы достыма, Енди анық исендим, Ўәделестик екеўимиз, Кетер күнди белгилеп, Жүрер болдық, төтелеп Тағы қайта ойластық, Аз ғана емес көбирек, Бир неше күнлер кеңестик, Етиклерди жамадық, Азықларды тақладық, Бас қосқан досларым Еки сазан қақладық, Оған шыбын қондырмай Қәдирли етип сақладық, Бар нәрсени аз күнде, Тақластырып болған соң, Көлге салған қазаны, Кейинде бала-шағаны, Қалғанларға тапсырдық, – Аман болсақ келермиз, Тез арада айналып, Излеп жүрмең бизлерди, Келмей калсақ қыйналып, Деп оларға көп айтып, Кетеримизди билген соң, Мойнымыздан қушақлап, Алған сәўдик ярымыз. Қушақлайды, ағалар, Улымыз бенен қызымыз, Даўысына олардың Жасқа толды-аў көзимиз. Кете алмадық сол күни, Аўыл менен хошласып, Ертеңине азанда, Түстик уллы сапарға, Ҳешким иркиниш етпеди, Жазымсыз жерге тоқтарға, Үйреншикли мен сорлы, Қобызымды тасламай, Алып жүрдим арқалап, Қасымдағы жолдасым, Арқалады азықты, Жетим ушын екеўимиз, Көрдик бундай жазықты. Ара-тура екеўимиз, Үнди қосып майданда, Айтамыз муңлы қосықты. Арман жолға шыққан соң, Қушақласып қайтадан, Беккемледик дослықты, Арамыздан аразлық, Жоқ қылдық тағы қаслықты. Жол тарттық енди екеўимиз, Узақ қыя шөллерге, Нәзеримиз түспеди, Жалтыраған көллерге, Жете алмадық жуўықта, Атағы шыққан еллерге. Ушқан қус бизге еристи, Сол жүристе бизлерге, Шаңқай түсте қысынып, Тер төгилди көзлерге, Сол далада екеўимиз, Келемиз мына сөзлерге: – Күлки болмай душпанға, Тапқаймыз ол жетимди, Ишимиз толмай пушпанға, Жеткеймиз оның жерине, Көрсек оны көз бенен, Әрманымыз сирә жоқ, Жүргенин көрсек аман-саў, Болар еди кеўил тоқ, Деп екеўимиз сол жерде, Көп налыслар етемиз, Қыйыр-қыйыр шөллерден, Қыйналып өтип келемиз. Узақ-узақ жоллардан, Удайы жүрип келемиз, Қанат күйген ыссыда, Жанып тағы күйемиз, Қолымызда бар кишкентай, Аўызы жабық суўқабақ, Бизлер елден шыққанда, Толтырып едик оны да, Соның менен ҳәзир де, Еплестирип еп пенен, Жибитемиз таңлайды, Бир жутым ғана суўларға, Ишип мийир қанбады, Бир жутқан суў ыссыда, Ҳеш дәремет болмайды, Сондадағы күн ушын, Бирден ишип қоймадық, Соның ушын сақланып, Қақпашқа бир тоймадық. Тоя жесек қақпашты, Таңлай жаман кебеди, Сол ыссыда терлеримиз, Сыртқа қарап тебеди, Шөл үстине шөл болып, Алартады көзиңди, Қубартады жүзиңди, Суў да жаман ашлықтан, Ашлық жаман суўыңнан, Екеўи де жоқ болса, Кетеди қуўат бойыңнан. Енди бизлер ой таптық, Күндиз уйықлап жатамыз, Күн батар ўақта турамыз, Салқын менен сәўирлеп, Аяўсыз аяқ басамыз, Салқын менен жол жүрдик, Аз ғана емес мол жүрдик, Қараңғылар болса да, Адаспай жол табамыз, Қабаққа қуйған аз-кем суў, Үшинши күнде таўыстық, Қақпашымыз молшылық, Жеўге оны қорқамыз, Соның ушын жол жүрип, Аш та болып барамыз, Өзлеримиздиң күшинен, Бир жанқадан қақпашты, Таңлайымызға басамыз, Тойдырып болып тамақты, Алға қәдем басамыз. Төрт күн болды биз елден, Сапар тартып шыққалы, Соннан берли жигитлер, Суў қарасын көрмедик, Мийримиз қанып ҳәз етип, Бир уртлам суў ишпедик, Бундай қыйын шөллерде, Енди әбден шөлледик. Таң саз берип атқанда, Көринди бизге жарқырап, Әмиўдәрья суўлары, Қара таўға жақынлап, Жеттик Хожа көлине, Сонда, көрдик суўды биз, Енди өлдик дегенде. Қасына суўдың келген соң, Баяғыдай қуўандық, Түнге дейин дем алып, Артықша суўға шомылдық, Түстен кейин кешлетип, Тағы жолды баспаға, Көтердик биз кеўилди, Дәрьядай болып таспаға, Қолайландық сол ўақта, Қаратаўдан аспаға, Сол ўақлары болғанда, Күн де батып баратыр, Намазлыгер ўақ етип, Намазшам жақын киятыр, Суўға тойдық қайтадан, Қабағымызды қол алып, Толтырдық суўға жаңадан, Қутылдық сонда қуўанып, Шөл деген жазадан. Мәрдана болып мәрдаңлап, Тойып алдық қақпашқа, Қолға алып таяқты, Қыялап басып аяқты, Өрмеледик басына, Қара таўдай таўлардың, Қасқарайған мәҳәлде, Шықтық онық үстине, Аяқ соқпақ жол менен, Тунде жүрип келемиз, Адыр-будыр көк таслар, Аяғымызды қағады, Таслар қаққан жеринен, Қызыл қанлар ағады, Аяққа кийген гөне етик, Табаны түсти тас қағып, Жалбырады ултаны, Қасымдағы ол жигит, Жигитлердиң султаны, Шешип алды етигин, Жалаң аяқ болды да, Арқасына арқалап, Алдыма түсти ардақлап, Мен де шешип етикти, Арқаладым тырмышлап, Аяғымды сонда тас, Киятыр бәрҳә жырғышлап, Небир таслар батады, Табанымызды айғышлап. Сол мәҳәллер болғанда, Үркердиң шықты жулдызы, Жымыңласып ҳәммеси, Көринди ҳаўа қундызы, Жақты түсти азғана, Турғандай-ақ ҳүр қызы, Бир үңгирге түскенде, Арқа жақтан ақырған, Тынбай бәрҳә улыған, Жаман сеслер еситилди, Қулақты түрип тыңласақ, Шыннан қасқыр екени, Сол ўақытлары билинди, Бурыннан мәлим бизлерге, Таўдың жаман қасқыры, Адамнан басқаны жемейди, Урсаңдағы порсықтай, Таяқларың өтпейди, Болмаса қолда мылтығың, Оған дадың жетпейди, Соның ушын, жигитлер, Жаман қорқып алақлап, Дәрман кетти бойлардан, Қол-аяқлар саўдырап, Жығыламыз ҳәр ўақыт, Қара тасты қушақлап, Көзимизден жас ақты, Жаңбыр қусап буршақлап, Баратырмыз жуўырып, Бир қуўысқа жеткенше, Жанымыз қалмай асығып, Жан-жағымызға қараңлап, Бир қуўысқа жеткенде, Басқа пана еткенде, Келе қалды үш қасқыр, Қутырғандай жалаңлап, Бизлерди көрип қасқырлар. Шоңқайысып улыды, Оннан басқа сол ўақыт, Онлаған қасқыр жыйылды, Жыйылып алып ҳәммеси, Таўдың үстин тырнады, Домалаған тасларды, Табанына жыйнады, Шашты сөйтип ҳәр жақтан, Жанымызды қыйнады. Сол ўақлары қасқырлар, Жақынлады қасымызға, Атқан оқтай ҳәрбир тас, Келеди тийип басымызға, Жейтуғын болды қасқырлар, Рәҳим етпей ол сурлар, Көзден аққан жасымызға, Бизлер де қарап қалмадық, Қарастырып қасымызды, Оң қолымызға тас алдық, Пана қылып ой-жарды, Бурынғы жерден тайсалдық, Қолымыздағы тас пенен, Урдық гөзлеп қасқырды, Ылақтырған тасымыз, Ҳешбир зая болмады, Барып тийди қасқырға, Әжел оқ болып жабысты, Қамаған қарабасқырға, Бирден урған тасымыз, Бүйирине тийипти, Тийген тасқа шыдамай, Иши жанып күйипти, Шалқасынан бир қасқыр, Аўызын ашып өлипти, Енди бизлер тынбастан, Ылақтыра бердик тасларды, Ылақтырған тасымыз, Қағып турды басларды, Анталаған қасқырлар, Бизлер беттен басылды, Тастан өлген өлиги, Бир-бирине Қосылды, Жейди деўге бизлерди, Өкпелери осылды, Маңлайлары жарылып, Қызыл қаны жосылды, Тийген тасқа денеси, Азымшық емес ысылды, Қашарына жай таппай, Қасқырлар жаман қысылды, Көз жиберип қарасақ. Бизиң атқан тасымыз, Маңлайларын қақ жарып, Алты қасқыр өлипти, Өзимизге қарасақ, Қасқырдың атқан таслары, Шекемизге тийипти, Зардабынан солардың, Қабырғамыз исипти, Тула бойымыз зил болып, Бойға қанлар қатыпты, Қасқырдың атқан таслары, Денеге жаман батыпты, Саў басымызды саўдаға, Усылай етип шатыпты, Түни менен уйқламай, Қабағымыз қатыпты, Дорбадағы қақпашты, Оны да шаң басыпты, Қасымыздағы қасқырлар, Батқанда тегис жулдызлар, Таңның атар алдында, Тарады жайлы-жайына, Турып бизлер сол ўақыт, Таяқтан өлген қасқырдың, Бардық жетип қасына, Барсақ оның қасына, Көзлери шығып далаға, Беккем жайып қушақты, Шалқасына жатыпты, Терисин, алыўға тырыстық, Қолға алып пышақты, Аўдарып ҳәм төңкерип, Терисин алдық қасқырдың, Сөйерде турып аз ғана, Күнге жайып кептирдик, Қасқырлардың терисин. Сабақ алып қолымызға. Шақлап кесип шаққылап, Бүрип алдық аяққа, Талайман деген қасқырдың, Өзин бизлер өлтирип, Шаштық қанын қыяға, Жазасын бердик усылайша, Жеймен деген шунаққа, Қалдырдық гөшин далада, Қайтып келер қонаққа, Қабақтағы суўды ишип, Тойып алдық қақпашқа. Жүрип кеттик жол менен, Киятырмыз тез жүрип, Тез жүрсек те иркилмей, Аяқты қыя басалмай, Ҳарып талдық, жигитлер, Қара таўдан асалмай, Бир ўақлары болғанда, Таўдан түстик төменге, Киятырмыз тек жүрип, Тағы да буннан өрлеўге, Арқамызда арқалаўлы Үш қасқырдың териси, Төмен түстик бир ўақта, Қарап едик көз салып, Қалың қамыс көринди, Әтирапында аўыл жоқ, Кең майданлық жер екен. Оннан да өтип барамыз, Бул жерлерден өткенде, Көл жағасы қамыслық, Сол жерлерге жеткенде, Бир шопанға жолықтық. Аманластық көристик, Аз ғана емес, бираз ўақ, Отырып бирге сөйлестик. Сөздиң басын қурадық, Мүшкил күнге жарадық. Ереке байдың аўылын, Бул шопаннан сорадық. Жетимди айтып тағы да, Өксип-өксип жыладық, Сол ўақлары ол шопан, Бетимизге қарады. Ҳал-жағдайды анықлап, Қайтадан ол сорады. – Ондай болса, ағалар, Ереке байдың аўылын, Билемен анық, ағалар, Не жумысыңыз бар еди? Қапа шеккен усайсыз, Ереке байдың аўылы, Бир майдан жол жүрсеңиз, Көринеди алыстан, Бийик қумда жайлаўы, – Деп сол қойшы сөйерден, Зорлық қылған зулымға, Силтеди бизди анықлап, Енди әбден қуўандық, Билип алдық ол байдың, Қайерлерде турғанын. Басқа жаққа көше алмай, Диңкесиниң қурығанын, Тағы аз ғана жол жүрдик, Аз ғана емес мол жүрдик. Көринди байдың аўылы, Минарланып алыстан, Жақынлағанда аўылға, Отырып ғана дем алдық. Аўылға туўры бармадық, Көринбедик ҳешкимге, Жата бердик сөйерде, Күн аўып песин болғанда, Қайғы менен қан жутқан, Гүңиренген сес шықты, Еситкенде сол сести, Ериксиз көзден жас шықты. Қулақ салып тыңласақ, Байқастырып қарасақ, Деп келеди ол бир сес, Зейин қойып байқасақ, – Аҳ, қудайым, қудайым, Атадан мени айырдың, Анадан мени айырдың, Қанатымнан қайырдың, Ата-анамнан айрылып, Жолда жалғыз қалғанда, Еки көзим алақлап, Арба жолда турғанда, Кетиўге көзи қыймаған, Жылама деп шырағым, Маңлайымнан сыйпаған, Жийен атлы ағамнан, Айырды оннан қудайым, Жеткенде жасым он үшке, Дәрт үстине дәрт қосты. Ереке байдың баласы, Тартып алды мен сорды, Қайырқом ағам қолынан, Айырдың қудай айырдың, Ҳәммесинен айырып, Қанатымнан қайырып, Енди неғып қойыпсаң, Алмай мениң жанымды. Төкпей қызыл қанымды? Қойыпсаң неге қудайым, Болмас еди әрманым, Көрсетип алсаң көзиме, Қайырқом болған адамды, – Деген зарлы сеслерди, Еситкенде анықлап, Қайғылы оның сестине, Туралмадық биз шыдап. Алдына шықтық әстелеп? Көрди ол қыз бизлерди, Көрген менен бизлерди, Танымады анықлап. Ан-таң қалып қарады, Көзиниң жасы моншақлап, Қанлы жас толған көзине Бизлер булдыр көриндик, Соның ушын бул пақыр, Танымады жуўықта, Қарай берди алақлап, Сол ўақлары шыдамай, Жуўырып бардым қасына. Қасына барып қарасам, Сарғайыпты жүзлери, Қанлы жасқа қарайып, Толған екен көзлери, Қолынан услап турдым да, – Әўел елден шыққанда, Атаң өлип қалғанда, Анаң жолда өлгенде, Кейниңнен жетип қарағым, Қайырқом болған ким еди? Жылама, деп шырағым, Нәсият берген ким еди? Кейнине ертип еки күн, Тапқанын берген ким еди? Атаң менен анаңның Басына барып, шырағым Белги салған ким еди? Адам өлип атқанда, Биразлар аўнап жатқанда, Қыйырлы қыя шөллерден, Шөллетпей сени өткерген, Аҳ, қарағым, ким еди? Оннан бери өткенде, Бир бай көшке жеткенде, Нан сорпаға барғанда. Таяқ жеген ким еди? Ерки кетип басынан, Ҳайран болған ким еди? Байға күши келе алмай, Ўайран болған ким еди? Бай баласы бассынып, Қайта-қайта урғанда, Таяқ жеген ким еди? Сарғайтып еди жүзиңди, Жас қылмайын деп көзиңди, Бер дегенде Ереке, Қарағым, бермей өзиңди, Тартыста қалған ким еди? Он үш жасар ўағыңда, Мени сеннен айырып, Сени меннен айырып, Қанатымызды қайырып, Аямай урып басларға, Қула дүзде майырып, Азар берген ким еди, Есимди мениң тандырып, Таяққа басты жардырып, Сек секилли жетимди. Шырқыратып қолымнан, Алып кеткен ким еди? Билесең бе, қарағым, Билмейсең бе, қарағым, Билмейсең бе, шырағым? Дегенимде ол пақыр, Не болғанын билмеди. «Сен едиң аға» дерине, Аўып қалды еслери, Гүрмелип тили келмеди. Ҳешбир тахат етпеди, Мойынымнан қушақлап, Көздиң жасын моншақлап. Узынына қулады. Менде оны қушақлап, Көздиң жасын тыймадым. Көргенде излеп келгенди, Қанама ҳешбир сыймадым, Мен де оны қушақлап, Не болғанымды билмедим, Қасымдағы жолдасым, Басымызды сүйеди. Бир ўақлары болғанда. Қолымнан кеткен жетимим, Есин жыйды елеўлеп, Есин жыйып болған соң, Бетиме мениң қарады. «Ыраспа аға, түсим бе» деп Мойнымнан тағы қушақлап, Қасымдағы жолдасым, Сүртип көздиң жасларын, Сыйпады қыздың басларын: – Аҳ, шырағым, шырағым, Қолымыздан кеткели, Тиримедиң, қарағым, Сен кеткели бизлердиң, Ишкенимиз зәҳәр болды, Мени ойлап, қарағым, Қақырығымыз қан болды, Әлле қайда жүр екен, Әлле қайда өлди екен? – Дейип сени, қарағым. Тири емес деп едик, Сондадағы, қарағым, Жийен менен екеўимиз, Излемеге киристик. Шықтық бизлер, шырағым Муңайтпас деген атаўдан. Арқаланып азықлы, Қамыс қос деген отаўдан, Арқаланып азықлы, Астық бийик ол таўдан, Жолға шығып шырағым, Көрдик талай азапты. Көре алмадық көллерди, Көре алмадық еллерди, Аўқатымызға қақпаш жеп, Астық бираз жерлерди. Енди өлдик дегенде, Жеттик Хожа көлине, Хожа көлге келгенсоң, Суўға қандық ҳәз етип, Жатып сонда дем алдық, Қара таўдан асыўды, Сонда жатып ойладық. Соның менен, қарағым, Күн батар-батпастан, Арқаланып ардаңлап, Өрмеледик сол таўға, Шығып едик бул таўға, Адамды талап жейтуғын, Қасқырлары мол екен. Қас қарайған ўақытта, Шуўлап бизди қамады. Кеўилдеги қайғыға, Тағы қайғы жамады. Өлместиң еттик ҳийлесин, Қамап келген қасқырдың, Быразларын сол жерде, Тас пенен урып өлтирдик, Көнин жайып далаға, Мәнисине келтирдик, Күнге жайып терисин, Шыжлаған күнге кептирдик. Шарық қылып аяққа, Оны тағы биз бүрдик, Аман есен, қарағым, Таўдан астық тарығып, Төменге түстик тағы да Қанлар жутып зарығып, Хабарыңды, қарағым, Бир шопаннан сорадық, Сонын менен, қарағым, Сени излеп биз келдик, Алдымыздан дус келдиң, Мынаў аўылға баралмай, Жар жағалап жүргенде, Келди сениң зарларың, Ҳаллас еткен даўысың, Аҳ, қарағым, қарағым, Қайсы бирин айтайын! Соннан бери зар болған, Қыйын қыстаў жерлерде, Маңлайыңнан сыйпаған Қосылдың бүгин ағаңа. Көз айдын, шырағым, көз айдын, Ақыры болғай бул истиң, Көз айдын енди, қарындас, Күткениңе қосылдың, Көз айдын болсын муңлы бас Қарағым, енди жылама, Көзиңниң жасын булама. Беккем байла белиңди, Деген ўақта ол қыз да, Ушып турды орнынан, – Ғамқорымның ғамқоры, Излеп келген ағамның, Жәрдемшисимедиң деп, Қушақлады мойнынан, Қосылып тағы жыластық, Мен де айттым ол қызға, Көрген қорлық-азапты. Басты қосып ҳәммемиз, Белди беккем байладық. Жақсы ойды ойладық, Бириккен соң үшеўимиз, Қайта-қайта ойластық. Ҳешкимлерге көринбей, Қашар болдық түн-менен, Сонда турып қыз айтты: – Жаяў қашып, ағалар, Баралмаймыз ҳеш жерге, Қашқан менен биз жаяў, Услап алар душпанлар, Кимимизди өлтирер, Кимимизди тирилей, Услап алып кисенлеп, Бенде қылар, ағалар. Соның ушын, ағалар, Жанымды отқа жағайын, Белимди беккем байлайын, Байдың үйир жылқысын, Түни менен жайлайын. Жеткермейди қуўғанға, Қуўып жетер қашқанға, Дал бедеўден, ағалар, Терлик салып тербетип, Үшеўимизге үш атты, Түни менен сазлайын. Жеткермейди қуўғанға Өйткени, ағалар, Жылқы баққан жылқыман, Таныс еди өзиме, Әўел баста, ағалар, Көринип еди көзиме, Соның ушын ол енди, Үш ат сазлап алыўға, Көп жәрдемлер береди. Дегенинде бизлер де, Ондай болса, шырағым, Күтә мақул дедик те. Биз таярмыз сен ушын, Басты тиктик өлимге, Ўәде берип екеўимиз, Қалдық қалың тоғайда. Кешке жақын бизлерге, Шөпшек терген киси боп, Көп тамақлар жеткерди. Тойдырды бизди тамаққа, Исимизди питирди. Жата бердик бизлер де, Қыздың тилеп тилегин. Байқадық сонда серледик, Жаўдан қайтпас жүрегин, Азамат екен қарындас, Биз қусаған муңлы менен, Байланысы мол екен. Билдик тағы тилегин, Тилеги мол болған соң, Жеткерипти керегин, Күн қызарып батқанда, Аўыл-аймақ тырс етпей, Шырт уйқыда жатқанда, Үш бедеўди жетелеп, Келди жетип қасымызға. Қасында бар бир жигит Келбетлери келискен, Жылқыман дегени де Минайымның сол екен. Саспайды сондай күнлерде, Ер жигит екен, мәрт екен, Қушақласып көристи, Олдағы ҳәм биз бенен, Жолларың болсын кетсең деп, Жуўап берди сөйерден. Сол ўақлары биздағы, Таярландық қайтыўға, Көз жиберип қарасақ, Минайым атлы жетим қыз, Кийипти жақсы кийимди, Қолға алып жарақты, Белине беккем илипти, Еки жүзли қанжарды. Өткен қайғы өшлерин, Душпанынан алыпты, – Усы болсын ўәде деп, Бизлерге берди еки атты. Жолдасыңыз болғай деп, Дослар күлип удайы. Душпанның гүли солғай деп, Минип алдық торы атқа. Қатарласып жол тарттық, Душпанынан өш алдық, Жетим қыз жетти муратқа.

Qon'irat Ko'terilisi

Taker14 — Fri, 07 Nov 2014 08:54:46 GMT

Xiywa xanina narazailiq Yernazar Alako’zdin’ ko’terilisinen keyin de dawam yetti. A’sirese Qon’iratta Xiywa xanin, wonin’ adamlarin jek ko’riwshilik ju’da’ ku’sheyip ketti. Qon’iratti burin basqarg’an, biraq Xiywa xani ta’repinen wo’ltirilgen To’remurat suwfinin’ Muxammed pana degen a’wladi bar yedi. Wol Xannan wo’sh alaman ha’m Qon’iratti Xiywa xanlig’inan ayirip alaman degen niyette ko’terilis qilmaqshi boladi. Bunin’ ushin qalanin’ ha’kimin alip taslawi kerek yedi. 1858-jili jazda Muxammed Pana qasina Qon’iratli Qulman biydi ha’m bir jay ustasin shaqirip, qa;anin’ ha’kimi Qutlimuratti ko’rip ketin’ dep shakiradi. Qalag’a kirer jerde Qulmurattin’ aldina Qulman biy menen Muxammed Pana kelip, Qulman biy ha’kimge “biz saliq to’ley almaymiz, hesh na’rsemiz qalmadi, jarlilar ko’beyip ketti” – dep arzi qiladi. Ha’kim “wonin’ menen menin’ isim joq, pulin’iz joq bolsa balalarin’izdi satip, pullan’” – dep juwap beredi. Bug’an g’azebi kelgen Qulman biy menen Muhammed Pana ha’m bir neshe basqa da adamlar Qutlimuratti wo’ltiredi, wonnan keyin xannin’ adamlarin joq qiladi. Wolar Muxammed Panani xan dep ja’ryalaydi. Solay yetip ko’terilis baslanadi. Ko’teriliske qatnasqan qala xalqina isenbey, Muxammed Pana xan tu’rkmenlardi ja’rdemge shaqiradi. Bug’an ashiwi kelgenlar Pana xannan ayrila baslaydi.
      Qon’iratti alg’annan keyin Muxammed Pananin’ ja’rdeminshileri bolg’an tu’rkmen a’skerleri wo’zlerin yemin-yerkin sezip, xaliqti qisa basladi. Wolar qala xalqinin’ malin, aziq-awqatlarin tartip ala basladi. Bunin’ us’tine Muxammed Pana xaliqti za’ka’t to’lewden azat qilg’ani menen, ha’r bir shan’araqqa bir tu’rkmen a’skerdi bo’listirip, xaliqtin’ moynina wolardin’ awqatin ta’miyinlewge ha’m ku’nine 2 gu’mis tengeden beriwge ma’ju’bleydi. Qarsi shiqqanlardi qatti jazalag’an.
     Bug’an ashiwi kelgen qaraqalpaqlar menen qazaqlar bo’linip ketken, bo’lek qorg’an salg’an. Solardan Molla Pirim degen bay izine qaraqalpaqlardi yertip, Talliq japtin’ quyar jerine qorg’an saladi. Buni yesitken Muxammed Pana xan Molla Pirimnin’ qorg’anin buziwg’a, wo’zin joq qiliwg’a tu’rkmen a’skerlerin jiberedi. Birneshe ku’n qorshawdan keyin tu’rkmenler qorshawg’a bastirip kiredi, xaliqti qiradi. Tiri qalg’anlarin wo’zleri menen aydap a’ketip, qulliqqa satadi. 1500 u’yli qaraqalpaqtan tek 20lag’ani aman qaladi. Ulli babamiz A’jeniyaz shayir sol qayg’ili waqiyani wo’zi ko’zi menen ko’rgen adam yedi, wol wo’zinin’ “Bozataw” degen shig’armasinda Qon’irattag’i bolg’an sol qayg’ili waqiyani:
“… Kimsenin’ anasi, kimnin’ a’mmesi,
Kimsenin’ atasi, kimnin’ inisi,
Kimsenin’ qiz-ug’li, kimnin’ sin’lisi,
A’trek, Gu’rgen, Xajar asti Bozataw…
Kimse qaza tapti – jannan ayrildi,
Kimse gedey boldi, maldan ayrildi,
Kimse ko’zi-qun’qarinan ayrildi,
Basin’a awir is tu’sti, Bozataw” – dep jazg’an.
     Ko’terilisshilerdi bastiriw ushin Xiywa xani birneshe ma’rte a’skerlerin jiberdi ha’m 1859-jili jazda Xiywa xaninin’ adamlarinin’ ja’rdemi menen Muxammed Pana wo’ltiriledi. Qon’irat ja’ne qaytadan Xiywa xaninin’ qolina wo’tedi.
     Qala xalqinin’ awhali ju’da’ awirlasip ketedi, sebebi tu’rkmen a’skerleri yegislikte atin bag’ip, qalg’an daqildi Xiywa xaninin’ la’shkeri tuyaq astinda basqilap taslag’an yedi. Bulardin’ ba’ri ko’terilistin’ oylanbastan, talan-taraj, taxtqa talas maqsetinde g’ana bolg’anlig’inan yedi. Sonin’ ushin ko’terilis sa’tsiz boldi.